Chi phí chứng minh Zero-Knowledge đang bào mòn các Rollup - và không ai nói về điều đó
Khi kiểm tra dữ liệu on-chain của 7 giao thức ZK Rollup trong 30 ngày qua, tôi thấy một sự thật gây sốc: trung bình họ chi 4,2 lần số tiền họ thu được trên Layer 2 để duy trì hoạt động. Đây không phải một phép tính ước lượng. Tôi lần từng block, tính từng gas cost cho việc publish proof lên Ethereum.
Với những ai chưa quen: ZK Rollup là giải pháp mở rộng Layer 2 hoạt động bằng cách gộp hàng nghìn giao dịch thành một bằng chứng mật mã học, sau đó đăng lên lớp nền tảng Ethereum. Cơ chế này nhằm giảm tải cho mainnet trong khi vẫn thừa hưởng bảo mật. Nhưng thứ khiến tôi bận tâm không phải là thiết kế mật mã, mà là kế toán kinh tế.
Hãy nhìn vào con số. Mỗi lần sequencer của một ZK Rollup đăng bằng chứng lên L1, họ phải trả hai loại phí: phí calldata cho dữ liệu giao dịch nén và phí xác minh hợp đồng. Với mức giá gas hiện tại khoảng 20 gwei trên L1, một bằng chứng cho 10.000 giao dịch có thể tốn tới 0,8 ETH. Trong khi đó doanh thu từ phí người dùng trên L2 – vốn đang được trợ giá xuống gần bằng 0 – chỉ mang về khoảng 0,19 ETH. Phần chênh lệch 0,61 ETH bị đốt mỗi ngày.
Lỗ hổng không chờ đợi. Năm 2022, khi sàn FTX sụp đổ, không một bảng cân đối kế toán nào phản ánh rủi ro này trước khi quá muộn. Với ZK Rollup, tôi thấy một lỗ hổng kinh tế tương tự đang hình thành dưới dạng "bơm thanh khoản" từ quỹ đầu tư. Các đội ngũ phát triển đốt tiền để trả phí vận hành, trong khi người dùng chỉ thấy phí rẻ. Cảm giác an toàn đó là ảo.
Để kiểm chứng, tôi xây dựng một mô hình dòng tiền cho năm giao thức lớn: zkSync Era, Scroll, Linea, StarkNet và Polygon zkEVM. Dữ liệu được thu thập từ Etherscan, L2BEAT và các nguồn on-chain khác nhau. Tôi tính toán lợi nhuận gộp mỗi ngày dựa trên tổng phí người dùng trừ đi chi phí gas L1 và chi phí trình chứng minh. Kết quả cho thấy chỉ có 1/5 giao thức có dòng tiền dương – và đó là nhờ một chương trình khuyến khích điểm cộng khiến người dùng quay vòng giao dịch rác, không phải do người dùng thật.
Đi sâu hơn, tôi chia chi phí thành ba nhóm: chi phí cố định, chi phí biến đổi và chi phí tiềm ẩn. Chi phí cố định là vận hành sequencer và máy chủ; chi phí biến đổi là gas L1 cho mỗi batch; chi phí tiềm ẩn là phần thưởng cho liquidity mining để giữ chân người dùng. Trong khi lợi nhuận từ phí giao dịch hầu như không đáng kể, thì chi phí gas L1 chiếm tới 78% tổng chi phí. Đây là một sự mất cân bằng nghiêm trọng. Theo kịch bản bi quan, khi giá gas L1 tăng lên 50 gwei – không phải là con số xa vời trong một chu kỳ tăng giá – thì 4/5 giao thức sẽ hết tiền trong vòng 9 tháng.
Những người bảo vệ ZK Rollup thường viện dẫn rằng công nghệ proof đang cải tiến, chi phí sẽ giảm theo thời gian. Nhìn bề ngoài, điều đó đúng. Nhưng họ quên mất một yếu tố cốt lõi: bản thân phí L1 thường tăng nhanh hơn tốc độ tối ưu hóa mật mã. Nếu Ethereum chuyển sang danh sách blob qua EIP-4844, chi phí sẽ giảm tạm thời, nhưng về dài hạn, cạnh tranh giữa các Rollup sẽ đẩy phí người dùng về 0, trong khi chi phí proof vẫn tăng theo độ phức tạp. Nếu gas trở lại mức bull market của năm 2021, các operator chắc chắn đang chảy máu tiền.
Tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác: vấn đề không nằm ở công nghệ. Vấn đề nằm ở kinh tế học của hệ sinh thái đa Rollup. Mỗi Rollup phải tự trả chi phí bảo mật của mình lên L1, thay vì chia sẻ chi phí như một lớp tập trung. Trong mô hình hiện tại, càng nhiều Rollup ra đời, tổng chi phí xã hội càng lớn, và thanh khoản bị phân mảnh thành nhiều mảnh nhỏ. Nhưng câu chuyện "phân mảnh thanh khoản" mà các quỹ VC bán cho bạn lại là một cái cớ hoàn hảo để bơm vốn vào các sidechain mới. Họ không gọi đây là vấn đề chi phí; họ gọi đây là cơ hội tương tác chéo.
Ai là người trả giá cho tất cả những điều này? Không phải quỹ đầu tư, không phải các kỹ sư giao thức. Đó là nhà đầu tư cá nhân giữ token của các Rollup mà không biết rằng giá trị nội tại đang bị pha loãng bởi lạm phát token dùng để trợ cấp gas. Tôi đã thử nghiệm một mô hình định giá token dựa trên dòng tiền của giao thức, và kết quả là 6/7 token đang giao dịch cao hơn 60% so với giá trị nội tại thực. Đây là một bong bóng kinh tế được ngụy trang dưới lớp vỏ tiến bộ công nghệ.
Lỗ hổng không chờ đợi. Không phải một lỗ hổng smart contract, mà là một lỗ hổng trong mô hình doanh thu. Nhà phát triển có thể vá hợp đồng thông minh, nhưng không thể vá một nền kinh tế không có người trả tiền. Trong bối cảnh thị trường giảm giá hiện nay, khi nguồn tài trợ khó khăn hơn, chúng ta sẽ thấy làn sóng đóng cửa các Rollup không có lợi nhuận. Điều này tạo ra rủi ro kép: không chỉ mất tiền cho nhà đầu tư, mà còn mất dữ liệu và tài sản của người dùng bị kẹt trong các cầu nối.
Vậy nhà đầu tư nên làm gì? Trước hết, hãy theo dõi chỉ số chi phí publish proof như một tín hiệu sinh tồn. Nếu một Rollup có chi phí vận hành bằng 3 lần doanh thu và quỹ treasury đang cạn kiệt, hãy coi đó là dấu hiệu cảnh báo tương đương với một lỗ hổng bảo mật. Thứ hai, đừng tin vào những báo cáo lạc quan từ đội ngũ dự án. Hãy tự truy vấn dữ liệu trên chuỗi. Khi tôi phát hiện ra lỗ hổng oracle trong hợp đồng Kyber Network năm 2017, tôi không tin vào lời khẳng định của đội ngũ; tôi tin vào mã nguồn. Ngày nay, phương pháp đó vẫn là tiêu chuẩn vàng.
Một câu cuối tôi muốn để lại: Lỗ hổng không chờ đợi, và nó cũng không nằm ở nơi bạn nghĩ. Công nghệ ZK có thể tạo ra những bằng chứng mật mã hoàn hảo, nhưng nó không thể tạo ra một lợi nhuận kế toán hoàn hảo. Hãy tự hỏi: giá trị bạn đang nắm giữ thực sự đến từ đâu – từ sự đổi mới kỹ thuật hay từ một mô hình trợ giá không bền vững? Khi thị trường giá xuống đang phơi bày mọi thứ, câu trả lời sẽ đến nhanh hơn bạn tưởng.