Khi eo biển không còn là nút thắt: Bài học từ Bessent cho những kẻ tin vào phi tập trung
Tôi nhớ buổi tối đó, ngồi trong căn hộ nhỏ ở Paris, đọc dòng tin từ một trang web crypto về phát biểu của Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent. Ngoài cửa sổ, đèn thành phố lung linh như những nốt nhạc trầm. Tôi chợt nghĩ về lần đầu tiên nghe đến eo biển Hormuz, năm lớp 10, trong giờ Địa lý. Thầy giáo vẽ một đường cong nhỏ trên bản đồ và nói: "Nơi này, nếu bị khóa lại, cả thế giới sẽ ngừng thở." Hai mươi năm sau, một quan chức tài chính Mỹ tuyên bố nó "sẽ mất đi tầm quan trọng". Tôi đặt điện thoại xuống, nhâm nhi ly cà phê đã nguội. Có điều gì đó không khớp. Không phải về địa chính trị – tôi không phải chuyên gia quân sự – mà về cách thị trường, đặc biệt là thị trường crypto, có thể bị cuốn theo một câu chuyện được kể bởi quyền lực.
Bessent không phải là người đầu tiên tuyên bố một tài sản sẽ mất giá trị. Năm 2021, tôi nghe một nhà kinh tế trẻ nói rằng Ethereum sẽ về không, vì phí giao dịch quá cao. Giá đã đi từ 4.800 USD xuống 900 USD sau đó. Nhưng rồi nó quay lại, vì mạng lưới vẫn được sử dụng, vì các nhà phát triển vẫn ở đó. Câu chuyện về sự sụp đổ không biến mất, nhưng nó không phải toàn bộ sự thật. Bài học tôi rút ra từ lần mất tiền trong ICO Aragon năm 2017: ý tưởng không phải giá trị thực. Một tầm nhìn đẹp, được trình bày trong một whitepaper dài 50 trang, không tự nó tạo ra giá trị. Giá trị chỉ xuất hiện khi có cộng đồng, có sản phẩm, có sự vận hành thực tế. Cùng một logic đó, tôi nhìn vào tuyên bố của Bessent và tự hỏi: đây là một sự thật kỹ thuật hay một chiến lược thao túng kỳ vọng?
Hãy đặt bối cảnh. Hormuz là một eo biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman, qua đó khoảng 20-25% lượng dầu thô và sản phẩm lọc dầu của thế giới đi qua. Iran, quốc gia nằm dọc theo bờ phía bắc của eo biển, nhiều lần đe dọa đóng cửa nó như một vũ khí trả đũa. Năm 2019, khi tôi còn là một nhà phân tích tài chính, giá dầu đã nhảy vọt chỉ vì tin đồn Iran tấn công tàu chở dầu. Hormuz không chỉ là một điểm địa lý; nó là một biểu tượng của sự mong manh trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Và đó chính là lý do Bessent nói về nó.
Ông nói, trong vòng hai năm tới, 50-70% năng lượng đi qua Hormuz sẽ được vận chuyển bằng đường ống, vì vậy eo biển "sẽ không bao giờ trở lại như trước". Con số này, dưới góc nhìn kỹ thuật, là rất khó tin. Tôi đã có nhiều năm audit các dự án blockchain, nơi các nhóm phát triển thường vẽ ra một lộ trình với những con số tăng trưởng phi thực tế. Nhưng trong thế giới kỹ thuật, sự thật là: không một tuyến đường ống lớn nào có thể được khởi công và hoàn thành trong hai năm, trừ khi nó đã có sẵn và đang chờ được mở rộng. Các tuyến như Đường ống Đông-Tây của Ả Rập Saudi (Petroline) có thể tăng công suất, nhưng việc nâng cấp này đòi hỏi đầu tư hàng chục tỷ USD và nhiều năm. Vậy Bessent đang làm gì? Tôi tin rằng ông không đưa ra một dự báo kỹ thuật. Ông đang phát tín hiệu.
Trong lý thuyết trò chơi, có một khái niệm gọi là tín hiệu tốn kém (costly signaling). Một người có uy tín phát ra một tín hiệu mạnh, đến mức nếu sai, họ sẽ mất đi uy tín. Bộ trưởng Tài chính Mỹ, một người có ảnh hưởng lớn đến thị trường, đứng ra tuyên bố một điều gần như không thể kiểm chứng về mặt kỹ thuật trong tương lai, và sử dụng từ "sẽ không bao giờ" – một từ tuyệt đối, không có sự mơ hồ. Điều này không giống một nhà phân tích năng lượng, mà giống một nhà chiến lược đang muốn thay đổi nhận thức của thị trường. Nếu thị trường tin rằng Hormuz không còn quan trọng, phí bảo hiểm rủi ro địa chính trị cho các chuyến hàng dầu qua eo biển sẽ giảm, giá dầu có thể được điều chỉnh xuống, và áp lực lên Iran – nước phụ thuộc vào doanh thu dầu mỏ – sẽ tăng lên. Chỉ cần thay đổi niềm tin, mà không cần đặt một mét đường ống nào, Mỹ đã gây sức ép kinh tế lên Iran. Đây là một chiến dịch tâm lý, và nó rất tinh vi.
Từ góc nhìn của một người làm trong lĩnh vực crypto, tôi nhận ra một sự tương đồng sâu sắc. Trong những năm 2021-2022, các dự án như Terra Luna đã xây dựng một câu chuyện hoàn hảo về lãi suất 20% từ giao thức Anchor, và hàng tỷ USD đã đổ vào đó. Khi câu chuyện sụp đổ, toàn bộ hệ thống tan biến. Tôi đã mất 5.000 USD trong cú sụp đổ đó, và tôi học được rằng: không có cam kết, chỉ có kết tinh. Những gì tồn tại sau cùng không phải là lời hứa, mà là những cấu trúc vật chất và xã hội đã thực sự hình thành. Tương tự, tuyên bố của Bessent về việc chuyển từ vận tải biển sang đường ống có thể được xem như một "narrative" – một câu chuyện, không phải một thực thể vật chất. Nhưng câu chuyện này có thể tạo ra các quyết định đầu tư, và những quyết định đó, dù nhỏ, có thể dẫn đến việc xây dựng các tuyến đường ống mới, các trung tâm an ninh mạng mới, các hợp đồng dài hạn mới. Nó giống như một đợt airdrop của niềm tin: giá trị không đến từ việc token được phân phối, mà từ việc mọi người bắt đầu sử dụng và xây dựng xung quanh nó.
Nhưng ở đây có một nghịch lý: để giảm sự phụ thuộc vào một "nút thắt cổ chai" (Hormuz), người ta lại đề xuất một hệ thống tập trung khác – đường ống. Một đường ống duy nhất xuyên qua sa mạc còn dễ bị tấn công hơn một eo biển với hàng trăm tàu thuyền. Nếu một đường ống bị phá hủy, toàn bộ dòng chảy sẽ dừng lại. Trong khi đó, một eo biển, dù bị đe dọa, vẫn có thể có nhiều tuyến di chuyển, nhiều tàu chiến hộ tống. Khi tôi phân tích các giao thức DeFi, tôi thường thấy một sai lầm phổ biến: mọi người cố gắng xóa bỏ một điểm yếu bằng cách tạo ra một điểm yếu khác lớn hơn. Ví dụ, các nhóm phát triển từ chối sử dụng oracle tập trung vì sợ bị thao túng, rồi lại xây dựng một cơ chế dựa trên một validator duy nhất. Họ nói "phi tập trung hơn", nhưng thực chất là "tập trung theo một cách khác". Câu chuyện của Bessent cũng vậy. Nếu Hormuz mất đi tầm quan trọng, thì các quốc gia có đường ống đi qua – như Ả Rập Saudi, UAE – sẽ trở thành những trung tâm quyền lực mới. Iran mất đi đòn bẩy, nhưng Mỹ sẽ phải tăng cường bảo vệ cho các quốc gia này, gắn kết an ninh của họ sâu hơn vào chiến lược của Washington. Sự phụ thuộc không biến mất; nó chỉ đổi chủ.
Có một chi tiết khiến tôi dừng lại. Bài viết tôi đọc về Bessent nằm trên một trang web blockchain, không phải một trang tin địa chính trị thông thường. Điều đó nói lên rằng thông điệp này được thiết kế để đến với giới đầu tư tài sản số. Những người trong cộng đồng crypto thường tự hào về việc vận hành phi tập trung, không cần tin tưởng vào chính phủ. Nhưng khi một quan chức cấp cao tuyên bố điều gì đó, họ lại lập tức chú ý và phân tích. Thực ra, dòng vốn trong thị trường crypto vô cùng nhạy cảm với các yếu tố địa chính trị. Năm 2024, khi Bitcoin ETF được phê duyệt, tôi tổ chức một buổi hội thảo trực tuyến với 300 người tham dự. Tôi đã chỉ ra rằng: Bitcoin không thực sự là một tài sản trú ẩn an toàn khi chiến tranh nổ ra; nó là một tài sản thanh khoản, và nó sẽ biến động mạnh theo tin tức. Mọi người không thích nghe điều này. Họ muốn tin rằng tiền mã hóa của họ nằm ngoài tầm với của các chính phủ. Nhưng thực tế, nó vẫn nằm trong hệ thống tài chính toàn cầu, chịu ảnh hưởng bởi từng phát biểu của Bộ trưởng Tài chính Mỹ.
Với các nhà đầu tư crypto, điều tôi muốn nhấn mạnh là: đừng chỉ nhìn vào giá của một đồng coin, hãy nhìn vào cấu trúc hạ tầng phía sau. Tuyên bố của Bessent có thể không thay đổi ngay lập tức dòng chảy dầu mỏ, nhưng nó sẽ thay đổi dòng vốn đầu tư. Tôi đã thấy điều này trong thị trường NFT: khi Art Blocks ra mắt, tôi đã mint một Chromie Squiggle với giá 0.1 ETH. Hai tháng sau, nó có giá 2 ETH. Tôi không bán, vì tôi tin vào giá trị thẩm mỹ của generative art. Nhưng tôi cũng nhận ra rằng phần lớn giá trị đó đến từ câu chuyện, từ sự kỳ vọng của cộng đồng. Nếu câu chuyện đó bị phá vỡ, giá trị sẽ sụp đổ, và những gì còn lại chỉ là các tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật số – một số đẹp, một số không. Tương tự, nếu câu chuyện "Hormuz sẽ mất đi tầm quan trọng" bị phá vỡ bởi một cuộc khủng hoảng thực tế, thị trường năng lượng sẽ phản ứng dữ dội. Nhưng nếu câu chuyện đó được duy trì, nó sẽ trở thành một khuôn khổ để các quyết định đầu tư được thực hiện, và một số quyết định đó sẽ tạo ra giá trị thực.
Sáng tạo không dừng lại vì bong bóng. Đó là câu tôi tự nhắc mình khi mọi thứ lung lay. Dù tuyên bố của Bessent có là một bong bóng hay không, dù con số 50-70% có là một sự phóng đại có chủ đích hay không, thì những gì thị trường làm theo nó sẽ có hậu quả thật. Các quỹ đầu tư sẽ bắt đầu định giá lại các công ty vận tải biển, các quỹ phòng hộ sẽ điều chỉnh vị thế của họ trong các tài sản liên quan đến năng lượng, các nhà quản lý rủi ro sẽ xem xét lại mô hình của họ. Điều này tạo ra một vòng phản hồi: niềm tin thay đổi hành vi, hành vi thay đổi hiện thực. Trong blockchain, chúng ta gọi đây là "vòng lặp đồng thuận" – khi các bên tham gia tin rằng một giao thức sẽ thành công, họ sẽ đóng góp tiền và công sức, từ đó làm tăng khả năng thành công. Nhưng đồng thuận đó cũng có thể được xây dựng trên nền tảng sai lầm, và khi đó, nó sẽ sụp đổ như một vết nứt trên nền móng. Vì vậy, điều quan trọng là phải phân biệt giữa một niềm tin được neo giữ bởi các nghiên cứu kỹ thuật vững chắc, và một niềm tin được tạo ra bởi những tuyên bố mang tính chiến lược.
Trong trường hợp của Bessent, tôi nghiêng về khả năng thứ hai. Không điều gì trong bài phát biểu của ông cho thấy một kế hoạch cụ thể. Không có chi phí ước tính, không có tuyến đường nào được nêu tên, không có thoả thuận nào với các quốc gia quá cảnh được công bố. Điều đó cho thấy đây là một viên gạch trong chiến dịch "quản trị kỳ vọng" – một công cụ quyền lực mềm. Nhưng với tư cách là một người từng mất tiền và đã học được cách nhìn xuyên qua những màn trình diễn, tôi tin rằng ngay cả những tuyên bố thiếu cơ sở cũng có thể là chất xúc tác cho những thay đổi thực sự. Chỉ cần một vài quỹ đầu tư hạ tầng quyết định khảo sát một tuyến đường ống mới, một vài chính phủ bắt đầu thảo luận về an ninh năng lượng, thì những bước đầu tiên của một sự chuyển dịch đã được khởi động. Và trong vũ trụ crypto, chúng ta đã chứng kiến điều tương tự: những dự án tồi tệ sụp đổ, nhưng những ý tưởng cốt lõi của chúng vẫn sống trong các giao thức mới, mạnh mẽ hơn. Terra đã sụp đổ, nhưng khái niệm về một đồng stablecoin thuật toán có kiểm soát rủi ro vẫn được tìm tòi. Aragon đã mất gần hết giá trị, nhưng khái niệm về DAO vẫn đang được hiện thực hóa bởi hàng trăm dự án khác. Tương tự, tuyên bố của Bessent có thể không chính xác, nhưng nó mở ra một không gian để nghĩ về tương lai hậu Hormuz, và không gian đó sẽ được lấp đầy bởi những sáng tạo - cả trong lĩnh vực vật lý (các tuyến đường ống, trung tâm năng lượng) lẫn trong lĩnh vực tài chính (các hợp đồng tương lai, bảo hiểm, token hóa chuỗi cung ứng).
Câu hỏi lớn nhất đối với tôi, và có lẽ đối với nhiều người trong ngành của tôi, là: liệu blockchain có thể đóng một vai trò trong việc theo dõi, xác minh, và phân phối rủi ro của một hệ thống năng lượng mới? Tôi không có câu trả lời chính xác. Nhưng tôi thấy một vài hướng đi. Thứ nhất, việc token hóa các quyền vận chuyển trên các tuyến đường ống có thể tạo ra một thị trường thứ cấp cho năng lực vận chuyển, giúp các nhà giao dịch quản lý rủi ro tốt hơn. Thứ hai, các hợp đồng thông minh có thể tự động hóa các điều khoản thanh toán dựa trên các điều kiện vận chuyển thực tế, giảm bớt tranh chấp. Thứ ba, các hệ thống danh tính phi tập trung có thể xác minh nguồn gốc của dầu mỏ, giúp đảm bảo rằng các lô hàng không vi phạm lệnh trừng phạt. Nhưng tất cả những điều này chỉ có ý nghĩa khi cơ sở hạ tầng vật chất được xây dựng. Blockchain không thể thay thế một đường ống. Nó chỉ có thể làm cho đường ống đó hiệu quả hơn, minh bạch hơn, và có lẽ, công bằng hơn. Vậy nên, khi Bessent nói rằng Hormuz sẽ không bao giờ như cũ, tôi hiểu rằng ông ấy không chỉ nói về dầu. Ông ấy đang nói về một sự tái cấu trúc quyền lực. Và trong sự tái cấu trúc đó, những ai nắm giữ công nghệ để ghi lại, xác minh, và diễn giải các dòng chảy – không chỉ dòng dầu, mà còn dòng vốn, dòng dữ liệu – sẽ là những người định hình trật tự mới.
Tôi kết thúc bài viết này không phải với một dự đoán, mà với một câu hỏi: Liệu chúng ta, những người tin vào phi tập trung, có đang lặp lại sai lầm của các nhà hoạch định chính sách tập trung khi họ thay thế một nút thắt này bằng một nút thắt khác? Hay chúng ta có thể thực sự học được từ họ, rằng mọi hệ thống đều cần những nút thắt, và điều quan trọng là phải chọn ra những nút thắt nào để chúng ta có thể cùng nhau giám sát và kiểm soát thay vì bị chúng điều khiển? Tôi không biết tương lai của Hormuz sẽ ra sao. Nhưng tôi biết rằng các nguyên tắc về tính minh bạch, kết tinh giá trị qua thời gian, và việc không bao giờ tin vào một câu chuyện mà không kiểm tra cấu trúc phía sau – những nguyên tắc này sẽ vẫn đúng, bất kể dầu mỏ có chảy qua đáy biển hay qua lòng đất. Không có cam kết, chỉ có kết tinh. Và mỗi người trong chúng ta, mỗi nhà đầu tư, mỗi kỹ sư, mỗi người viết, đều đang góp phần vào quá trình kết tinh đó, từng khối nhỏ, từng dòng code, từng quyết định đầu tư. Điều quan trọng không phải là tuyên bố của một quan chức, mà là những gì chúng ta xây dựng dựa trên nó. Hãy xây dựng một cách có ý thức.