Ngày hôm nay, tôi đọc một bản tin ngắn: Bulgaria rút khỏi liên minh quân sự Ukraine. Không phải là một trận động đất, không phải một tuyên bố chiến tranh. Chỉ là một vết nứt nhỏ trên bức tường thủy tinh tưởng chừng kiên cố của sự đoàn kết phương Tây. Nhưng với tôi, một người đã dành cả thập kỷ nhìn vào những lời hứa về sự phi tập trung, vết nứt ấy vang lên như một hồi chuông cảnh tỉnh quen thuộc.
Đây không phải là một bài phân tích về địa chính trị. Đây là một sự phản chiếu. Bởi vì thứ chúng ta đang thấy trong thế giới thực – những liên minh ‘thống nhất’ sụp đổ dưới áp lực chính trị nội bộ – chính là tương lai đang chờ đợi những Layer 2, những cầu nối, và những ‘siêu ứng dụng’ mà chúng ta đang xây dựng trên blockchain.
Hãy nhìn vào sự kiện đó. Một quốc gia nhỏ, Bulgaria, rút lui. Thiệt hại quân sự là không đáng kể. Nhưng thiệt hại về mặt tinh thần và chiến lược là rất lớn. Nó phơi bày một sự thật phũ phàng: sự đoàn kết không phải là một trạng thái tĩnh, mà là một sản phẩm của quyền lực, lợi ích và nỗi sợ hãi. Khi chi phí cá nhân vượt quá lợi ích tập thể, vết nứt sẽ xuất hiện.
Điều này dẫn tôi đến một câu hỏi lớn hơn cho không gian crypto của chúng ta. Chúng ta đã từng nghĩ rằng ‘phi tập trung’ là một giải pháp kỹ thuật cho vấn đề tin cậy. Chúng ta tin rằng một giao thức, một DAO, một Layer 2, nếu được xây dựng đúng cách, sẽ đứng vững trước mọi cơn gió. Chúng ta đã sai. Sự phi tập trung không phải là một điểm kết thúc. Nó là một trạng thái cân bằng mong manh, luôn bị đe dọa bởi các lực hướng tâm – những lực đẩy các thành phần về phía lợi ích riêng của chúng.
Hãy nhìn vào hệ sinh thái Layer 2 hiện tại. Nó không phải là một bức tường kiên cố. Nó là một đại dương các hòn đảo nhỏ, mỗi hòn đảo tự xưng là ‘trung tâm’ và tin rằng mình là tương lai.
Tôi nhớ lại năm 2020, khi tôi thành lập nhóm ‘DeFi Ethics’. Lúc đó, mọi người đều tin vào một tương lai đa chuỗi. Nhưng thứ chúng ta có bây giờ không phải là sự đa dạng, mà là sự phân mảnh. Hàng chục Layer 2, mỗi cái đều có bộ cầu nối, bộ thanh khoản, và cộng đồng riêng. Lượng người dùng cơ bản thì giống hệt nhau. Đây không phải là mở rộng quy mô; đây là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm. Nó giống như việc chặt một chiếc bánh pizza đã nhỏ thành những miếng còn nhỏ hơn, và mỗi miếng đều tuyên bố mình là ‘bữa tối hoàn chỉnh’.
Sự tương đồng với Bulgaria thật đáng sợ. Bulgaria rút lui vì các lực lượng chính trị nội bộ – những người theo chủ nghĩa dân tộc, những người thân Nga – đã thắng thế. Trong crypto, ‘lực lượng nội bộ’ đó là gì? Đó là các quỹ đầu tư mạo hiểm đòi hỏi lợi nhuận, là các đội ngũ phát triển muốn kiểm soát, là các cộng đồng trung thành với ‘bộ tộc’ của họ hơn là với toàn bộ hệ sinh thái. Khi áp lực đủ lớn – một vụ hack, một đợt giảm giá mạnh, một quyết định gây tranh cãi – ‘sự đoàn kết’ của một liên minh (dù là Layer 2 hay một cầu nối) sẽ bị thử thách. Và nó sẽ vỡ.
Trong 7 ngày qua, tôi đã theo dõi dữ liệu on-chain. Nhiều giao thức DeFi nhỏ đã mất tới 40% nhà cung cấp thanh khoản (LP) của họ. Nếu bạn là một LP, bạn có nên lo lắng? Câu trả lời là có, nhưng không phải vì những gì bạn nghĩ. Sự sụt giảm này không phải là một cuộc chạy đua ngân hàng. Nó là sự phơi bày một điểm yếu cốt lõi: sự phụ thuộc vào một vài người chơi lớn.
Hãy xem xét một số liệu mà tôi gọi là ‘Mật độ Cam kết’. Nó đo lường mức độ thanh khoản và quyền lực tập trung vào một số ít địa chỉ. Trong một hệ sinh thái ‘lành mạnh’, mật độ này thấp. Nhưng trong hầu hết các Layer 2 hiện tại, nó cực kỳ cao. 10% địa chỉ hàng đầu thường nắm giữ hơn 70% thanh khoản hoặc quyền biểu quyết. Điều này tạo ra một ‘hiệu ứng Bulgaria’: nếu một vài cá voi quyết định rút lui vì lý do của riêng họ (ví dụ: một cơ hội lợi nhuận hấp dẫn hơn ở nơi khác, hoặc một bất đồng với nhóm phát triển), toàn bộ cấu trúc có thể sụp đổ. Sự ‘phi tập trung’ chỉ là một ảo ảnh được duy trì bởi sự im lặng của những người chơi lớn.
Tôi từng thấy điều này trong một dự án NFT nhân đạo mà tôi đồng sáng lập, ‘Art4Freedom’. Chúng tôi có một cộng đồng 555 người nắm giữ NFT, mỗi người đều có quyền biểu quyết. Nhưng trên thực tế, chỉ có khoảng 20 người thực sự tham gia vào quản trị. Khi một trong những người đó bán NFT của họ, sự nhiệt tình của cộng đồng giảm đi rõ rệt. Chúng tôi đã học được một bài học đắt giá: quản trị cộng đồng không phải là một lá bùa hộ mệnh. Nó là một cơ chế đòi hỏi sự tham gia liên tục. Tỷ lệ cử tri bỏ phiếu trong governance on-chain mãi dưới 5% là một thực tế đau đớn. ‘Ra quyết định cộng đồng’ thực chất là cá voi và VC giật dây sau bức màn.
Vậy, chúng ta phải làm gì với sự hiểu biết này? Chúng ta có nên từ bỏ hoàn toàn ý tưởng về một hệ sinh thái hợp tác không? Tôi không nghĩ vậy. Nhưng chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận. Đã đến lúc từ bỏ ‘ảo tưởng về sự đoàn kết’ và chấp nhận ‘thực tế về các liên minh tạm bợ’.
Trong mùa gấu 2022, tôi đã viết 20 bài suy ngẫm về sự thất vọng so với lý tưởng ban đầu. Kết luận của tôi là: sức bền không đến từ sự đồng thuận tuyệt đối, mà đến từ khả năng thích nghi với sự khác biệt và tái cấu trúc sau mỗi lần ‘rút lui’.
Một giao thức thực sự mạnh mẽ không phải là giao thức không bao giờ mất thành viên. Nó là giao thức có thể mất một thành viên lớn (một Bulgaria) và tiếp tục hoạt động. Nó được thiết kế để chống sốc, không phải để tránh sốc. Điều này có nghĩa là gì trong thực tế?
Thứ nhất, chúng ta cần các cơ chế ‘dự phòng nóng’. Giống như một quốc gia có nhiều đồng minh dự phòng, một Layer 2 cần có nhiều cầu nối dự phòng, nhiều nhà cung cấp thanh khoản dự phòng. Sự phụ thuộc vào một ‘siêu cầu nối’ duy nhất là một điểm thất bại duy nhất, dù nó có an toàn đến đâu.
Thứ hai, chúng ta cần minh bạch về ‘cấu trúc quyền lực’. Các DAO cần công bố không chỉ số phiếu, mà cả ‘mật độ cam kết’, sự tập trung quyền lực. Nếu một giao thức có 80% quyền biểu quyết do ba ví nắm giữ, điều đó không phải là một bí mật xấu hổ. Nó là một thông tin quan trọng cho bất kỳ ai muốn tham gia.
Thứ ba, chúng ta cần khen thưởng sự trung thành một cách có chủ đích, nhưng không phải là ‘chủ nghĩa bộ tộc’. Các chương trình khuyến khích không nên chỉ tập trung vào việc thu hút thanh khoản mới, mà nên tập trung vào việc giữ chân thanh khoản hiện tại, đặc biệt là các nhà cung cấp thanh khoản nhỏ lẻ. Họ là những ‘người lính bộ binh’ giữ cho bức tường không sụp đổ khi ‘những người khổng lồ’ rút lui.
Nhưng đây là góc nhìn ngược chiều mà tôi muốn bạn suy ngẫm: Có lẽ ‘sự phân mảnh’ không phải là một lỗi. Có lẽ nó là một tính năng, một cơ chế phòng vệ chống lại sự tập trung hóa nguy hiểm. Điều gì sẽ xảy ra nếu một Layer 2 'thất bại' và thanh khoản của nó được tái phân phối một cách hỗn loạn sang các chuỗi khác? Đó có thể là một cuộc thanh lọc, một sự tái cân bằng tự nhiên của thị trường.
Hãy nhìn vào Bitcoin ETF năm 2024. Nó là một ‘liên minh’ giữa crypto và tài chính truyền thống. Nó được ca ngợi là sự chấp nhận. Nhưng liệu nó có phải là một ‘Bulgaria’ trong tương lai? Nếu các tổ chức tài chính nhận ra rằng việc nắm giữ Bitcoin thông qua ETF không mang lại cho họ lợi ích thực sự của việc tự quản lý, liệu họ có rút lui? Sự ‘đoàn kết’ giữa tinh thần Cypherpunk và Phố Wall là một liên minh mong manh. Nó sẽ tồn tại chừng nào lợi ích còn phù hợp. Và một khi chúng không còn phù hợp, vết nứt sẽ xuất hiện.
Kinh nghiệm từ những năm tháng xây dựng cộng đồng đã dạy tôi một bài học: những cộng đồng mạnh nhất không phải là những cộng đồng có ít bất đồng nhất. Họ là những cộng đồng có khả năng biến sự bất đồng thành một cuộc đối thoại mang tính xây dựng. ‘Sự rút lui’ của một thành viên, nếu được quản lý tốt, có thể là một cơ hội để xem xét lại cấu trúc và làm cho nó mạnh mẽ hơn.
Tôi không còn là người tin vào những lời hứa không tưởng về một thế giới phi tập trung hoàn hảo. Tôi là một người thực tế. Tôi tin vào các giao thức có thể tồn tại qua những cuộc ‘rút lui’. Tôi tin vào các cộng đồng có thể chịu đựng sự thật rằng sự đoàn kết là một sản phẩm, không phải một món quà. Và tôi tin vào sức mạnh của các cá nhân khi họ hiểu rằng không có bức tường nào là vĩnh cửu.