Ba tháng trước, tôi ngồi trong một cuộc gọi không ghi hình với một nhóm kỹ sư chuyên nghiên cứu về Maximal Extractable Value – MEV. Giữa cuộc thảo luận căng thẳng về thị phần của các block builder, một trong số họ nói: “Đừng tìm kiếm sự thật của Ethereum trên các trang trắng nữa. Hãy tìm trong danh sách relay.” Tôi đã cười để phá vỡ sự im lặng. Nhưng hôm nay, đọc tin Ether.fi Ventures đầu tư vào Blockspace – một công ty được giới thiệu là đang “chuyên nghiệp hóa hạ tầng off-protocol của Ethereum” – tôi chợt nhận ra câu nói ấy không còn mang tính ẩn dụ. Nó đang được củng cố bằng vốn, bằng danh tiếng và bằng một xu hướng âm thầm mà tôi gọi là: sự dịch chuyển quyền lực về phía bên ngoài giao thức.
Nếu bạn đã quen với câu chuyện về một Ethereum phi tập trung, tự do và không cần tin tưởng từ những năm 2017, thì tin tức nhỏ này có thể khiến bạn chú ý nhiều hơn tưởng tượng. Một quỹ đầu tư mạo hiểm của giao thức restaking hàng đầu Ether.fi vừa rót vốn vào một công ty mà chúng ta gần như không biết sản phẩm cụ thể là gì. Không có tài liệu kỹ thuật, không có mã nguồn công khai, không có tên của đội ngũ sáng lập. Chỉ có một cụm từ duy nhất, đủ để định hình câu chuyện: off-protocol infrastructure professionalization. Và với một người đã dành hơn hai thập kỷ nhìn Ethereum trưởng thành từ một ý tưởng trở thành một nền kinh tế, tôi nhận ra rằng chính sự “không rõ ràng” này mới là tín hiệu quan trọng nhất của toàn bộ vụ việc.
Hãy cùng tôi bước lùi lại một chút, để hiểu vì sao một khoản đầu tư tưởng chừng như nhỏ bé lại nói lên rất nhiều điều về số phận của Ethereum trong những năm tới.
Bối cảnh: Khi giao thức dừng lại ở vạch trắng, phần còn lại được sinh ra ở bên ngoài
Năm 2022, Ethereum chuyển đổi từ Proof-of-Work sang Proof-of-Stake. Giới công nghệ ăn mừng việc tiêu thụ năng lượng giảm 99%, nhưng ít ai chú ý rằng một cuộc cách mạng âm thầm hơn đã bắt đầu: sự ra đời của Proposer-Builder Separation – tách biệt người đề xuất khối và người xây khối. Trong cơ chế mới, các validator – những người nắm giữ ETH gửi vào hệ thống – không còn tự mình cuộn các giao dịch lại với nhau. Thay vào đó, họ nhận một khối hoàn chỉnh từ một thực thể bên ngoài giao thức, gọi là block builder. Lý do rất thực dụng: khi MEV trở thành một ngành công nghiệp ước tính hàng trăm triệu đô la mỗi năm, những validator nghiệp dư không thể cạnh tranh với các thuật toán tinh vi trong việc tối đa hóa lợi nhuận. Để giữ cho giao thức không bị tắc nghẽn và công bằng, Ethereum đã khoan nhường cho một lớp hạ tầng mới – không nằm trong consensus, không nằm trong execution, mà nằm ở một nơi mơ hồ mà chúng ta gọi là off-protocol.
Từ đó, một hệ sinh thái chưa từng thấy xuất hiện trong tầng hầm của blockchain: các builer cạnh tranh nhau từng micro giây, các relay trung gian vận chuyển khối giữa builder và validator, các searcher quét memory pool trong vài phần triệu giây để tìm kiếm bất kỳ một meme coin nào được phát hiện. Đây là những thực thể hoàn toàn bên ngoài giao thức. Họ không tuân theo một quy tắc nào của đồng thuận ngoài việc phải tạo ra một khối hợp lệ. Nhưng chính họ lại quyết định những giao dịch nào được đưa vào khối, thứ tự của chúng, và cơ hội kiểm soát tiền của người dùng. Nếu giao thức Ethereum là hiến pháp – là một văn bản quy định những gì không ai được thay đổi – thì off-protocol infrastructure là bộ máy hành pháp, nơi quyền lực thực sự được thực thi mỗi giây.
Ether.fi: Từ giao thức restaking đến ông chủ hạ tầng
Bây giờ, hãy nhìn vào nhà đầu tư của vụ này – Ether.fi. Đây là một trong những giao thức Liquid Restaking Token (LRT) lớn nhất và có ảnh hưởng nhất trong hệ sinh thái Ethereum. Đơn giản hóa, Ether.fi cho phép người dùng gửi ETH để nhận lại một chứng chỉ thanh khoản như eETH hoặc weETH, sau đó sử dụng khoản tiền đó để tham gia bảo mật cho các dịch vụ khác nhau – gọi là Actively Validated Services (AVS) – trên nền tảng EigenLayer. Phần thưởng sẽ chảy về cho người gửi, trừ đi phí quản lý. Quy mô của Ether.fi không hề nhỏ – hàng tỷ đô la tổng giá trị bị khóa, hàng chục nghìn node operator, và một cộng đồng tích cực. Nhưng tại sao một giao thức như vậy lại đầu tư vào một công ty hạ tầng mà chúng ta không thể tìm thấy trang web?
Câu trả lời đầu tiên nằm ở logic kinh doanh. Các giao thức restaking hoạt động bằng cách cho thuê “bảo mật” dưới dạng ETH được gửi cọc. Nhưng để bảo mật này thực sự có ý nghĩa, nó phải được kết nối với các AVS đang chạy ngoài kia. Mỗi AVS – từ một oracle, từ một trình sắp xếp chuỗi, đến một hệ thống xác minh tính toán – đều cần cơ sở hạ tầng để chạy, cần node operator, cần công cụ giám sát, cần phần mềm. Nếu những cơ sở hạ tầng này được chuyên nghiệp hóa – nếu chúng có SLA, có bảo hiểm, có khả năng chống chịu mất mát, có đội ngũ hỗ trợ 24/7 – thì các AVS sẽ trở nên đáng tin cậy hơn, các nhà phát triển sẽ tự tin hơn khi xây dựng, và giá trị mà Ether.fi cung cấp sẽ tăng lên gấp bội. Đầu tư vào Blockspace có thể là một cú bắt tay chiến lược để đảm bảo rằng toàn bộ chuỗi cung ứng – từ người gửi ETH, đến người vận hành node, đến người xây dựng ứng dụng – đều hoạt động trong một vũ trụ có sự bảo trợ và kiểm soát chất lượng.
Nhưng có một lý do sâu xa hơn – lý do liên quan đến vị thế cạnh tranh của Ether.fi trong một thị trường mà các giao thức LRT đang cạnh tranh khốc liệt. Câu chuyện thường thấy trong ngành này là “liquidity fragmentation” – phân mảnh thanh khoản, khi tài sản của người dùng bị phân tán giữa các giao thức khác nhau, không thể dễ dàng chuyển đổi qua lại. Tôi đã nhiều lần nói rằng đó là một câu chuyện do những quỹ đầu tư muốn bán sản phẩm mới thêu dệt. Vấn đề thực sự không nằm ở sự phân mảnh thanh khoản – nó nằm ở sự phân mảnh niềm tin vào hạ tầng. Nếu bạn không có được một mạng lưới các relay và builder đáng tin cậy, hoạt động công bằng và chống chịu, thì dù bạn có bao nhiêu thanh khoản chảy qua, bạn vẫn yếu. Ether.fi nhận ra rằng thế trận của họ không nằm ở việc chiếm thị phần LST, mà nằm ở việc trở thành một lớp hạ tầng không thể thiếu. Và cách nhanh nhất để trở thành lớp hạ tầng không thể thiếu là sở hữu và định hình hạ tầng đó.
Không có gì bí ẩn ở đây. Đây là chiến lược vertical integration – tích hợp theo chiều dọc – một chiến lược mà các tập đoàn công nghệ thống trị thế giới đã sử dụng hàng thập kỷ. Amazon sở hữu các trung tâm dữ liệu, sở hữu các kho hàng, và sở hữu cả các tuyến vận chuyển. Apple sở hữu chip, sở hữu cửa hàng bán lẻ, và sở hữu cả hệ sinh thái phần mềm. Bây giờ, Ether.fi đang làm điều tương tự trong thế giới blockchain: từ tầng tích lũy tiền (deposit) đến tầng vận hành (node operator) và bây giờ tiến tới tầng nền móng – những người xây dựng, sắp xếp và chứng thực các giao dịch. Từ quan điểm của những người theo đuổi tầm nhìn phi tập trung, đây là một con dao hai lưỡi. Nhưng từ quan điểm của một quỹ đầu tư đang cố gắng trả lại lợi nhuận cho cổ đông, đây là một bước đi vô cùng hợp lý.
Khái niệm Off-Protocol Infrastructure: Không chỉ là “bên ngoài giao thức”
Trước khi đi sâu hơn, tôi muốn cùng bạn phân tích một chút về thuật ngữ “off-protocol infrastructure”. Thoạt nghe, nó giống như một thứ gì đó mang tính kỹ thuật cao, một cơ sở hạ tầng nằm ngoài lề của thứ mà chúng ta gọi là “giao thức”. Nhưng thực ra, nó là một thứ rất đời thường. Nó là những cỗ máy kết nối mọi thứ lại với nhau.
Hãy tưởng tượng bạn gửi một giao dịch trên Ethereum. Giao dịch của bạn sẽ rơi vào một “memory pool” – một khu vực chờ xử lý. Từ đây, một searcher – thường là một bot chạy thuật toán phức tạp – sẽ nhìn thấy giao dịch của bạn. Nó có thể cố gắng chèn các giao dịch của nó trước giao dịch của bạn nếu nó thấy bạn đang mua một token có khả năng tăng giá. Searcher này không nằm trong giao thức. Nó là một phần mềm bên ngoài. Nếu thành công, nó sẽ đưa các khối của nó cho một block builder để gói vào một block. Builder này cũng nằm ngoài giao thức. Sau đó, builder đưa block cho một relay – một loại “người gác cổng” chuyên kiểm tra tính hợp lệ của block và chuyển nó cho validator. Relay cũng nằm ngoài giao thức. Cuối cùng, validator – người nắm quyền đề xuất khối, chỉ cần nhấn nút chấp nhận và ký tên – lại là một thực thể hoàn toàn nằm ngoài giao thức, chỉ tuân thủ các quy tắc cơ bản của đồng thuận.
Bạn thấy đó: toàn bộ hành trình của giao dịch của bạn, trước khi nó được ghi vào một block chính thức, đều đi qua các thực thể bên ngoài. Và các thực thể này nắm giữ một đặc quyền khủng khiếp: chúng quyết định tương lai của tiền của bạn. Một relay có thể lọc bỏ các giao dịch đến từ một địa chỉ nhất định. Một builder có thể ưu tiên đưa vào các giao dịch trả phí cao nhất. Một searcher có thể tấn công sandwich để làm cho bạn mua token với giá cao hơn 5% so với giá thị trường. Tất cả những quyền lực này đều nằm bên ngoài giao thức, và tất cả chúng đều là một phần của cái gọi là “off-protocol infrastructure”.
Kênh này nghe có vẻ hỗn loạn, nhưng trên thực tế, nó đã trở nên vô cùng tinh vi. Flashbots – một tổ chức nghiên cứu phát triển MEV – đã tạo ra MEV-Boost, một phần mềm cho phép validator kết nối với các builder và relay. Hơn 90% validator hoạt động trên Ethereum ngày nay đang sử dụng MEV-Boost như một phần mềm trung gian để tối đa hóa lợi nhuận. Điều này có nghĩa là gì? Nghĩa là đa số các block được sản xuất đều phụ thuộc vào một tập hợp nhỏ các phần mềm và dịch vụ bên ngoài giao thức. Không có một tiêu chuẩn nào bắt buộc các validator phải sử dụng MEV-Boost, nhưng vì nó mang lại lợi nhuận nhiều hơn các phương pháp khác, họ tự nguyện chấp nhận. Và đây chính là điểm mù của toàn bộ hệ tư tưởng phi tập trung.
“Chuyên nghiệp hóa” – Từ ngữ che giấu điều gì?
Cụm từ “professionalize off-protocol infrastructure” mà Blockspace sử dụng, và Ether.fi Ventures tin tưởng, rất có thể là một trong những câu chữ tinh vi nhất trong ngành công nghiệp blockchain kể từ sau sự kiện sụp đổ của FTX. “Chuyên nghiệp hóa” nghe có vẻ tốt, nghe có vẻ văn minh, nghe có vẻ giống như một sự trưởng thành tự nhiên của một ngành công nghiệp mới. Nhưng nếu tôi thay nó bằng một từ khác, có thể bạn sẽ giật mình: “thể chế hóa”.
Trong lĩnh vực tài chính, một hệ thống ngân hàng “chuyên nghiệp hóa” nghĩa là có quy định rõ ràng, có bảo hiểm tiền gửi, có trách nhiệm giải trình của người quản lý, và có cả một cơ chế cứu trợ khi một ngân hàng sụp đổ. Điều đó tạo ra sự ổn định, nhưng cũng tạo ra một hệ thống tập trung, trong đó các ngân hàng lớn phát triển nhờ quy mô và mối liên hệ với nhà nước. Bây giờ, nếu chúng ta “chuyên nghiệp hóa” lớp hạ tầng off-protocol, chúng ta sẽ thấy điều gì? Các block builder sẽ được xếp hạng như các công ty tài chính. Các relay sẽ được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán lớn. Các searcher sẽ có danh tính rõ ràng, có bảo hiểm cho các giao dịch, và có thể có cả bộ phận tuân thủ pháp lý. Một mặt, điều này sẽ làm giảm rủi ro kỹ thuật như lỗi phần mềm hoặc tấn công, và sẽ làm cho việc sử dụng Ethereum trở nên tin cậy hơn đối với các tổ chức tài chính truyền thống. Mặt khác, nó sẽ tạo ra một tầng lớp các trung gian mới – những người gác cổng có khả năng gây hại cho cả mạng lưới nếu họ cấu kết với nhau hoặc bị chính phủ kiểm soát.
Tôi đã thấy sự đánh đổi này nhiều lần trong các hệ thống kỹ thuật. Năm 2017, khi tôi còn là cố vấn kỹ thuật cho một dự án Cosmos, chúng tôi hồn nhiên tin rằng các validator cần phải chuyên nghiệp hóa để đảm bảo tính ổn định của mạng lưới. Chúng tôi đã xây dựng các yêu cầu về phần cứng, các hướng dẫn vận hành, và các tiêu chuẩn về thời gian hoạt động. Kết quả là một mạng lưới vận hành rất hiệu quả – nhưng cũng đồng thời là một bộ phận đặc quyền sở hữu phần lớn sức nặng của mạng. Những validator lớn có thể thao túng lịch trình, kiểm soát việc thông qua các đề xuất, và các validator nhỏ dần bị loại bỏ vì không đáp ứng được các yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Tôi nhớ một cuộc họp căng thẳng khi một trong những nhà sáng lập chỉ ra rằng “chúng ta đang xây dựng một carte của những người ký, không phải một nền dân chủ của các validator.” Tôi đã không lắng nghe đủ sớm. Và bây giờ, khi tôi nhìn thấy làn sóng “professionalization” trong lớp hạ tầng Ethereum, tôi lại nghe thấy âm vang của vấn đề cũ.
Cụ thể thì Blockspace có thể làm gì?
Vì không có thông tin chi tiết, tôi không thể khẳng định chắc chắn Blockspace xây dựng sản phẩm nào. Nhưng dựa trên logic của thị trường, tên gọi của công ty – Blockspace – và chiến lược mà Ether.fi theo đuổi, tôi có thể đưa ra bốn giả thuyết có tính hiện thực cao.
1. Blockspace là một bộ quản lý block builder (block builder marketplace)
Một trong những dịch vụ giá trị nhất trong lớp hạ tầng off-protocol là quản lý và định tuyến các block giữa builder và validator. Nếu bạn là một quỹ đầu tư lớn muốn giao dịch với một khối lượng lớn trên Ethereum, hoặc bạn là một nền tảng cần bảo vệ người dùng khỏi MEV, bạn không muốn gửi giao dịch của mình cho một builder ngẫu nhiên. Bạn muốn một trung gian có khả năng lựa chọn builder tốt nhất – nơi có mức phí thấp nhất, độ trễ thấp nhất, và đặc biệt là có thiện chí không tấn công bạn. Một nền tảng cho phép bạn chọn builder hoặc cho phép các builder đăng ký và cung cấp các dịch vụ của họ cho một nhóm khách hàng tổ chức có thể là một lĩnh vực sinh lời khổng lồ. Không có khó khăn kỹ thuật nào quá lớn trong việc đánh giá và xếp hạng các builder. Đây là một công việc phân tích dữ liệu và quản lý danh tiếng, rất phù hợp với một công ty có tên “Blockspace”.
2. Blockspace là một nền tảng chống MEV chuyên nghiệp
Một khả năng khác là Blockspace cung cấp các giải pháp chống MEV cho các nhà cung cấp dịch vụ – ví dụ như các sàn giao dịch phi tập trung. Hãy tưởng tượng một sàn giao dịch DEX như Uniswap muốn xử lý một khối lượng giao dịch lớn từ người dùng của mình mà không sợ bị tấn công sandwich – trước khi ai đó đẩy giá lên và thu lợi nhuận từ sự chênh lệch. Sàn DEX này cần một hệ thống router đưa giao dịch đến các nhóm thanh khoản một cách an toàn và đúng thứ tự. Nếu một công ty chuyên nghiệp – có thể là Blockspace – phát triển một thuật toán tinh vi hơn, có thể được tùy chỉnh cho từng nhóm khách hàng, thì đó là một giá trị không thể phủ nhận. Khi tôi làm việc với một giao thức cho vay phi tập trung ở khu vực Đông Nam Á vào năm 2020, chúng tôi đã phải chịu một tổn thất không nhỏ vì một bot MEV tinh vi đã thực hiện một cuộc tấn công “back-run” vào nhóm thanh khoản của một nông dân. Một giải pháp chuyên nghiệp hóa tại thời điểm đó sẽ cứu được rất nhiều tiền của những người dân không hiểu biết sâu về blockchain.
3. Blockspace là một cổng kết nối giữa MEV và các quỹ đầu tư
Đã có một ngành công nghiệp nhỏ hình thành xung quanh “MEV finance” – nơi các quỹ đầu tư muốn kiếm lợi nhuận từ việc trở thành một phần của chuỗi cung ứng MEV. Họ có thể đầu tư vào các builder nhỏ, cung cấp thanh khoản cho họ, và nhận lại một phần lợi nhuận. Nhưng các quỹ đầu tư truyền thống không muốn đối mặt trực tiếp với sự phức tạp của việc vận hành hạ tầng crypto. Họ muốn một quỹ trung chuyển – một “execution desk” – nơi họ gửi tiền và tin tưởng rằng đội ngũ vận hành sẽ quản lý rủi ro và lợi nhuận. Nếu Blockspace hoạt động theo hướng này, nó sẽ trở thành một cây cầu giữa thế giới tài chính cổ điển và thế giới off-protocol mới. Và Ether.fi – một giao thức vốn đã quen với việc quản lý hàng tỷ đô la – chính là đối tác hoàn hảo để giúp Blockspace xây dựng uy tín này.
4. Blockspace là một nhà cung cấp RPC chuyên nghiệp và công cụ giám sát
Ở mức ít thú vị hơn nhưng không kém phần khả thi, Blockspace có thể đơn giản là một dịch vụ cung cấp các điểm cuối Remote Procedure Call – RPC – và các công cụ giám sát hoạt động của blockchain cho các nhà phát triển. Điều này có vẻ nhàm chán, nhưng đây là một thị trường đang phát triển rất mạnh, bởi vì các nhà phát triển dapp muốn tạo ra các ứng dụng hoạt động ổn định, không bị gián đoạn bởi các lỗi RPC. Một công ty có thể hứa cung cấp “RPC với độ trễ dưới 50 mili giây, độ khả dụng 99,99%, và khả năng chống chịu khi một nhà cung cấp hạ tầng nền tảng như AWS gặp sự cố” chắc chắn sẽ có một thị trường đáng kể. Ngành blockchain đã có những cái tên như Alchemy và Infura cung cấp RPC, nhưng họ tập trung vào phía giao tiếp với người dùng. Còn các dịch vụ chuyên biệt cho các nhà môi giới MEV, cho các nhà vận hành validator, cho các sàn DEX lớn – một loại hạ tầng “cao cấp hơn, tinh vi hơn” – thì vẫn còn bỏ ngỏ.
Bất kể giả thuyết nào đúng, một điều là rõ ràng: mục tiêu của Blockspace không phải là thay thế giao thức Ethereum. Đó là để kiểm soát các điểm nghẽn nơi giao thức gặp gỡ thế giới bên ngoài.
Lợi ích cụ thể của Ether.fi từ khoản đầu tư này
Nếu bạn nhìn vào danh mục đầu tư của Ether.fi Ventures, bạn sẽ thấy một xu hướng rất rõ ràng: họ không chỉ tài trợ cho các giao thức mới nổi trong lĩnh vực tài chính phi tập trung, mà họ còn đang xây dựng một mạng lưới các dịch vụ hạ tầng mà giao thức của họ phụ thuộc vào. Điều này có ba lợi ích trực tiếp.
Đầu tiên, thông qua việc sở hữu cổ phần trong Blockspace, Ether.fi có thể có được một kênh thông tin ưu tiên về các xu hướng MEV và các vấn đề kỹ thuật của hạ tầng Ethereum. Nếu Blockspace phát hiện ra một lỗ hổng bảo mật hoặc một sự thay đổi hành vi của các builder, Ether.fi sẽ là một trong những người đầu tiên biết điều này và điều chỉnh các chiến lược node operator của mình cho phù hợp. Trong thị trường cạnh tranh khốc liệt, thông tin có thể là vũ khí quyết định.
Thứ hai, Ether.fi có thể sử dụng đòn bẩy của mình – như tư cách là một giám đốc quản lý. Khi có một khách hàng muốn triển khai một hợp đồng thông minh phức tạp nhưng cần tùy chỉnh một số hoạt động MEV, Ether.fi có thể nói: “Chúng tôi có một đối tác hạ tầng mà chúng tôi tin tưởng. Hãy để họ quản lý phần đó.” Điều này không chỉ tăng doanh thu cho Blockspace mà còn giúp Ether.fi có thể cung cấp các giải pháp toàn diện hơn, tăng cường khả năng giữ chân các khách hàng doanh nghiệp – thứ mà các giao thức DeFi thiếu trầm trọng khi phải cạnh tranh với các nhà cung cấp dịch vụ tập trung.
Thứ ba, khoản đầu tư này giúp Ether.fi “mua bảo hiểm” trước một rủi ro mang tính hệ thống: rủi ro từ chính hệ thống off-protocol của Ethereum. Nếu các block builder và relay bắt đầu hoạt động theo cách gây thiệt hại cho một số người dùng nhất định, hoặc nếu một trong các relay lớn bị sự cố và gây ra một chuỗi khối trống kéo dài, thì toàn bộ mạng Ethereum sẽ bị ảnh hưởng. Và điều đó sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị của eETH và weETH mà Ether.fi quản lý. Bằng cách đầu tư và định hình để các hạ tầng này trở nên mạnh mẽ, đa dạng và chuyên nghiệp hơn, Ether.fi đang bảo vệ tài sản của chính mình.
Góc khuất: “Chuyên nghiệp hóa” và sự tập trung hóa nguy hiểm
Bây giờ, tôi muốn dành một phần để thảo luận về khía cạnh phản trực giác, trái ngược với những giá trị mà hầu hết mọi người theo đuổi trong blockchain: việc “chuyên nghiệp hóa” hạ tầng off-protocol có thể làm tăng thêm sự tập trung hóa – điều mà các giao thức phi tập trung luôn cảnh báo.
Cách thức hoạt động của một hệ thống “chuyên nghiệp hóa” mang lại cho người chơi lớn lợi thế tích lũy theo thời gian. Một block builder chuyên nghiệp, có hợp đồng bảo hiểm, có luật sư riêng, có hệ thống máy chủ dự phòng ở nhiều khu vực địa lý, sẽ có thể đưa ra mức phí cạnh tranh hơn, dịch vụ ổn định hơn so với một builder cá nhân đang vận hành từ một garage. Khi các builder cá nhân này dần dần mất đi vì không thể cạnh tranh, thị trường builder sẽ thu về một nhóm nhỏ các công ty có vốn hóa lớn. Tương tự với relay – nơi mà sự tin tưởng và danh tiếng cực kỳ quan trọng. Một relay được biết đến là “an toàn, minh bạch và tuân thủ pháp luật” sẽ thu hút nhiều validator hơn. Sự tập trung hóa không diễn ra một cách công khai như một cuộc sáp nhập, mà diễn ra âm thầm thông qua lợi thế cạnh tranh.
Tôi không đổ lỗi cho Blockspace hay Ether.fi về việc theo đuổi hướng đi này. Đây là một phản ứng tự nhiên của một ngành công nghiệp đang trưởng thành. Nhưng tôi lo lắng rằng cộng đồng Ethereum, trong cơn sốt “professionalism”, bắt đầu đánh mất một giá trị cốt lõi: tính trung lập của các tác nhân hạ tầng. Nếu một công ty duy nhất cung cấp một dịch vụ thiết yếu và hoạt động theo các quy tắc phi tập trung chỉ trên danh nghĩa, thì chúng ta đang xây dựng không phải một hệ thống crypto mà là một hệ thống ngân hàng ngầm có tên là “decentralized”.
Ethereum đã trải qua cú sốc này vào tháng 5 năm 2023 khi một sự kiện nhỏ trong một phần mềm của một relay – chúng ta không cần nêu tên – khiến nhiều block không được đề xuất trong khoảng thời gian ngắn, gây ra những lo ngại về độ khả dụng của toàn mạng. Đây là một ví dụ thực tế cho thấy một lỗi nhỏ ở một tác nhân off-protocol có thể lan truyền đến toàn bộ mạng. Một khi chúng ta “chuyên nghiệp hóa”, các nhóm lớn có thể chịu trách nhiệm cho nhiều hơn một relay, nhiều hơn một block builder, thậm chí nhiều hơn một loại hạ tầng. Họ sẽ trở thành một “super node” nền móng – nơi quyền lực nằm ở đó và ở đó một cách thầm lặng.
Một khía cạnh khác của “chuyên nghiệp hóa” mà có lẽ ít người để ý là khái niệm trách nhiệm pháp lý. Khi bạn là một thực thể chuyên nghiệp, bạn có thể bị kiện, có thể bị chính phủ điều tra, có thể bị buộc phải tuân thủ các lệnh trừng phạt hoặc các quyết định tòa án. Điều đó có nghĩa là nếu một chính phủ yêu cầu các relay lọc ra các giao dịch đến từ các địa chỉ bị trừng phạt, một relay “chuyên nghiệp” sẽ cảm thấy khó từ chối hơn rất nhiều so với một người vận hành ẩn danh. Khi hạ tầng off-protocol trở thành một ngành công nghiệp có trách nhiệm pháp lý, khả năng kiểm duyệt mạng lưới tăng lên đáng kể. Đây không phải là một giả thuyết xa vời; đây là một vấn đề mà các nhà phát triển, nhà nghiên cứu và thậm chí cả một số nhà đầu tư mạo hiểm đã thảo luận trong các cuộc họp kín.
Khi tầng hạ tầng trở nên mạnh hơn giao thức: Sự đảo ngược quyết định
Có một câu hỏi triết học mà tôi luôn trăn trở trong những năm làm việc trong ngành này: điều gì tạo nên trạng thái “phi tập trung” của một hệ thống? Liệu có phải là việc phân tán quyền lực trong giao thức, hay phân tán quyền lực trong hạ tầng? Tôi đã đọc rất nhiều luận văn, nghe rất nhiều bài phát biểu, và tôi nhận ra rằng hầu hết mọi người đều tập trung vào giao thức. Họ nhìn vào tỷ lệ validator, họ nhìn vào cách đề xuất được thông qua, họ phân tích thuật toán đồng thuận. Nhưng khi họ giao dịch mỗi ngày, họ lại phó thác hoàn toàn vào một hệ thống off-protocol mà họ không có chút ảnh hưởng nào. Trò đùa của vũ trụ: chúng ta xây dựng một giao thức tuyệt vời để đảm bảo rằng không ai – kể cả một tổ chức khổng lồ như chính phủ Mỹ – có thể dừng mạng lưới. Nhưng những người điều hành các relay và builder sẽ có thể quyết định giao dịch nào được đưa vào khối, và do đó kiểm soát trải nghiệm của mọi người dùng. Giao thức càng phi tập trung, nó càng phụ thuộc vào hạ tầng bên ngoài để hoạt động – và đó gần như là một nghịch lý.
Tôi đã trải qua một giai đoạn tôi gọi là “ẩn dật sau FTX” vào cuối năm 2022 – ba tháng ở một ngôi làng nhỏ tại Vermont, đọc triết học, viết nhật ký, và đặt câu hỏi về mọi thứ mà tôi tin tưởng. Trong quá trình đó, tôi dần chấp nhận rằng không có hệ thống kỹ thuật nào có thể tách rời khỏi môi trường xã hội xung quanh nó. Blockchain không phải là một cỗ máy vận hành trong chân không; nó là một mạng lưới các con người, các tổ chức, và các mối quan hệ quyền lực. Vì vậy, khi tôi nhìn thấy Ether.fi đầu tư vào Blockspace, tôi không coi đó là một điều tốt hay xấu. Tôi nhìn thấy một bước đi trong vũ đạo của quyền lực – một bước đi khiến cho sự phân bổ quyền lực hiện tại trong Ethereum trở nên ít minh bạch hơn, khó nắm bắt hơn, và cần được theo dõi nhiều hơn.
Một góc nhìn thực dụng: Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Chúng ta có thể dành cả ngày để tranh luận về lý tưởng, nhưng với tư cách là một người đã làm quản lý sản phẩm giao thức phi tập trung trong nhiều năm, tôi muốn nhìn vào các dấu hiệu thực tế – những tín hiệu sẽ quyết định xem khoản đầu tư này có thành công hay không.
Dấu hiệu 1: Tính trung lập của Blockspace
Câu hỏi đầu tiên mà các nhà phát triển và cộng đồng sẽ hỏi Blockspace là: các bạn có phục vụ riêng cho Ether.fi hay không? Nếu Blockspace trở thành một chi nhánh khép kín của Ether.fi – chỉ phục vụ node operator của Ether.fi và sử dụng ETHFI làm tài sản thanh toán chính – thì nó sẽ không nhận được sự tin tưởng của các đối thủ cạnh tranh của Ether.fi. Các giao thức LRT khác như Renzo, Puffer, hay Kelp sẽ không muốn kết nối vào một hạ tầng mà đối thủ của họ có quyền kiểm soát. Một hạ tầng chuyên nghiệp, để thành công, phải có tính trung lập rất cao – giống như một sàn giao dịch chứng khoán phải phục vụ tất cả các nhà môi giới mà không thiên vị một người nào. Vì vậy, trong vòng 6 đến 12 tháng tới, hãy chú ý xem Blockspace có công bố các khách hàng từ các giao thức khác ngoài Ether.fi hay không. Nếu họ chỉ công bố một mình Ether.fi, đó là một cảnh báo lớn về tính trung lập của toàn bộ dự án.
Dấu hiệu 2: Đội ngũ kỹ thuật và mã nguồn
Bất kỳ công ty hạ tầng nào đáng tin cậy đều phải công bố mã nguồn của mình, hoặc ít nhất là một phần tài liệu kỹ thuật giải thích kiến trúc, mô hình đe dọa và cách xử lý các vụ việc. Nếu Blockspace thực sự nghiêm túc về việc “chuyên nghiệp hóa”, họ sẽ công bố những tài liệu này trong quý tiếp theo. Nếu họ cứ giữ im lặng, thì “chuyên nghiệp hóa” của họ chỉ là một thuật ngữ quan hệ công chúng. Lịch sử cho thấy rõ ràng: các công ty hạ tầng tốt nhất trong crypto – như Flashbots với mã nguồn RELAY đã được kiểm toán – đều có chiến lược minh bạch công nghệ. Sự thiếu minh bạch luôn đi kèm với những rủi ro nghiêm trọng.
Dấu hiệu 3: Phản ứng từ cộng đồng validator
Hạ tầng off-protocol chỉ có thể hoạt động nếu các validator sẵn sàng sử dụng nó. Hãy để ý xem các validator có chấp nhận sử dụng Blockspace hay không; liệu họ có xem nó như một lựa chọn tốt hơn so với các phần mềm hiện tại? Sự chuyển dịch từ một nền tảng đã được sử dụng rộng rãi như MEV-Boost sang một hệ thống mới không chỉ đòi hỏi tính ưu việt về mặt kỹ thuật mà còn đòi hỏi lòng tin. Nếu các validator nhận thấy rằng Ether.fi đang cố gắng ép họ sử dụng Blockspace – ví dụ như thông qua việc thay đổi điều khoản hợp đồng staking – họ có thể phản đối dữ dội. Sự phản đối đó có thể dẫn đến một cuộc tranh luận cộng đồng lớn hơn về việc “centralization creep” trong hệ sinh thái restaking – và đây là điều mà tôi cho là có lợi cho toàn bộ mạng lưới, ngay cả khi nó gây khó khăn cho Ether.fi.
Dấu hiệu 4: Các đối thủ cạnh tranh sẽ phản ứng như thế nào
Flashbots không phải là một tổ chức tĩnh tại. Họ liên tục cập nhật MEV-Boost, phát triển các sản phẩm như MEV-Share để phân phối lợi nhuận MEV cho người dùng. Nếu một công ty mới có tên Blockspace xuất hiện và trở thành “nhà cung cấp chuyên nghiệp” cho các node operator của Ether.fi, Flashbots có thể sẽ không ngồi yên. Họ có thể phát triển một sản phẩm cạnh tranh trực tiếp – một dịch vụ blockchain builder chuyên nghiệp dành riêng cho các nhà đầu tư tổ chức. Khi đó, Blockspace sẽ phải chiến đấu trên một sân chơi do Flashbots thống trị – nơi mà tốc độ và sự an toàn đã được kiểm chứng qua nhiều năm. Điều này không có nghĩa là Blockspace chắc chắn thua, nhưng hành trình sẽ rất gian nan. Họ cần phải tìm ra một lĩnh vực mà Flashbots chưa khai thác – có thể là một tích hợp với các AVS, có thể là một thị trường cho các MEV-aware applications, hoặc một mô hình bảo mật mới.
Tại sao tôi quan tâm đến khoản đầu tư này mặc dù nó nhỏ?
Có một lý do khiến tôi dành một bài phân tích dài để nói về một khoản đầu tư nhỏ vào một dự án hầu như chưa được biết đến, trong khi thị trường vừa trải qua một tuần đầy biến động, khi mà giá Bitcoin và ETH giảm, và các nhà đầu tư đang lo lắng về các vụ thanh lý lớn. Trong bối cảnh thị trường giảm, những thông tin về các quỹ đầu tư mạo hiểm thường bị bỏ qua – nhưng có lẽ chính xác là chúng ta cần chú ý đến những gì mà những người thông minh làm trong lúc mọi người đang sợ hãi.
Các nhà đầu tư mạo hiểm không đầu tư vào các dự án chỉ để vui vẻ; họ đầu tư dựa trên một luận điểm dài hạn. Nếu Ether.fi Ventures – với nguồn lực và hiểu biết sâu sắc về hệ sinh thái – quyết định đặt cược vào “professionalization of off-protocol infrastructure”, đó là dấu hiệu cho thấy họ tin rằng sự cạnh tranh trong tương lai của Ethereum không nằm ở tầng lớp 1 (L1) mà nằm ở tầng trung gian – ở những nơi mà người dùng gặp gỡ giao thức. Và nếu luận điểm này đúng, thì danh mục đầu tư của các quỹ mạo hiểm lớn sẽ dịch chuyển mạnh mẽ về phía các dự án hạ tầng – các builder, relay, oracle, và các công cụ MEV – thay vì các ứng dụng tiêu dùng đã bão hòa như DEX hoặc lending.
Khi tôi tham gia vào Cosmos năm 2017, tôi đã cảm nhận được một làn sóng tương tự. Lúc đó, tất cả mọi người đều hào hứng với các ICO và các ứng dụng tiêu dùng. Nhưng có một nhóm nhỏ các nhà xây dựng lại tập trung vào việc tạo ra các công cụ đồng thuận, các trình duyệt khối, các thư viện ký – và chính họ, không phải các ICO, đã tạo ra giá trị lâu dài cho hệ sinh thái. Tôi tự nhủ rằng mình cần quan sát lâu dài hơn là chớp nhoáng. Và khoản đầu tư của Ether.fi vào Blockspace, dù nhỏ, là một cấu trúc tinh tế trong bức tranh lớn ấy.
Chúng ta cần chuẩn bị cho điều gì?
Nếu tôi là một nhà quản lý rủi ro hoặc một nhà nghiên cứu trong hệ sinh thái Ethereum, tôi sẽ bắt đầu theo dõi các số liệu liên quan đến sự tập trung hóa của hạ tầng. Chúng ta cần các bảng điều khiển theo dõi thị phần của các builder, các relay, và các searcher; theo dõi mức độ đa dạng của các loại phần mềm mà validator đang sử dụng; theo dõi mức độ tập trung của quyền lực trong các AVS. Không may là hầu hết các bảng điều khiển hiện nay chỉ hiển thị TVL và giá token – những thứ vô hại đối với việc đánh giá sức khỏe thực sự của hệ sinh thái. Chúng ta cần các nhà phân tích xây dựng các công cụ mới, đi sâu vào chuỗi cung ứng off-protocol, và công bố minh bạch.
Chúng ta cũng cần chuẩn bị cho một khả năng: một giao thức LRT hoặc một nhóm hạ tầng có thể trở nên “quá lớn để sụp đổ” – quá lớn để cộng đồng có thể cho phép nó thất bại, và do đó, được hỗ trợ bởi những người chơi lớn hơn, tạo ra một sự thể chế hóa ngầm. Điều này nghe có vẻ xa vời, nhưng lịch sử của các hệ thống tài chính cho thấy rằng “quá lớn để sụp đổ” luôn là một điểm kết thúc của bất kỳ quá trình nào dẫn đến sự tập trung. Nếu một block builder trở nên quan trọng đến mức khiến 30% các block trên Ethereum phụ thuộc vào nó, chúng ta có thể sẽ được nghe những câu chuyện về việc tại sao nó cần được cứu trợ khi gặp sự cố. Và đó sẽ là một ngày buồn cho những giá trị mà chúng ta theo đuổi.
Tuy nhiên, tôi không muốn kết thúc bài viết này với một giọng điệu bi quan. Ngược lại, tôi nhìn thấy một tiềm năng lớn ở việc xuất hiện một lớp hạ tầng chuyên nghiệp và có trách nhiệm hơn. Nếu Blockspace và Ether.fi làm đúng – nếu họ thực sự minh bạch, thực sự trung lập ở mức độ cao nhất có thể, thực sự tạo ra một mạng lưới các nhà cung cấp cạnh tranh – thì đây có thể là chất xúc tác để Ethereum thu hút nhiều tổ chức lớn, nhiều quỹ đầu tư truyền thống hơn, nhờ vào sự ổn định và độ tin cậy của hạ tầng. Những gì họ đang làm có thể là một phần của quá trình trưởng thành của toàn bộ ngành công nghiệp – một quá trình mà chúng ta phải chấp nhận rằng có những đánh đổi, nhưng có thể quản lý được.
Suy nghĩ cuối cùng
Mỗi khi tôi viết một bài phân tích về các chủ đề như thế này, tôi thường tự hỏi: liệu câu chuyện này sẽ như thế nào trong năm năm nữa? Năm 2030, khi nhìn lại thời điểm Ether.fi đầu tư vào Blockspace, chúng ta sẽ nói điều gì? Chúng ta sẽ nói rằng đó là khoảnh khắc Ethereum bắt đầu xây dựng những “cơ quan quản lý” vô hình của riêng nó? Hay chúng ta sẽ nói rằng đó là một quyết định táo bạo đã tạo ra một kỷ nguyên mới của hạ tầng mở, nơi các dịch vụ chất lượng cao được cung cấp một cách phi tập trung?
Giao thức Ethereum có thể là một kiệt tác của kỹ thuật – một cỗ máy không ngừng hoạt động, không cần sự cho phép của ai. Nhưng ngay cả một kiệt tác cũng cần những người canh giữ – và chính những người canh giữ này sẽ quyết định kiệt tác đó phục vụ cho mục đích gì, cho ai. Chúng ta thường nghĩ về việc phân quyền như một câu trả lời cho câu hỏi “ai nắm quyền lực?”. Nhưng câu trả lời thực sự nằm ở một câu hỏi khó hơn nhiều: “quyền lực đó đang được thực thi ở đâu, và ai đang quan sát nơi đó?”
Tôi sẽ tiếp tục quan sát. Đó là cách tôi tôn trọng công việc của những người xây dựng và là cách tôi bảo vệ chính mình khỏi sự tự mãn. Bởi vì trong một ngành công nghiệp đầy rẫy những lời hứa hẹn, câu hỏi đáng giá nhất không phải là “liệu chúng ta có thể xây dựng một hệ thống không cần tin tưởng không?”. Câu hỏi đáng giá nhất là: “liệu chúng ta có đang xây dựng một thứ mà chúng ta có thể tin tưởng được?”