Khi Palantir chỉ trả 1% thuế: Tấm gương vỡ của nền tài chính phi tập trung
Tôi đã dành hai mươi năm lắng nghe những con số kể chuyện. Có những con số khiến bạn phải dừng lại. Không phải vì chúng quá lớn, mà vì chúng đột ngột trở nên rỗng... 370 tỷ đô la valuation. 1% thuế. Hai con số nằm cạnh nhau trong một bản tin tối thứ Bảy, và tôi chợt nhận ra rằng câu chuyện về thuế không bao giờ chỉ là câu chuyện về tiền...
Crypto Briefing vừa đăng một bài viết không nguồn gốc: Palantir, gã khổng lồ phân tích dữ liệu đang được định giá 370 tỷ đô la, chỉ nộp 1% thuế thu nhập doanh nghiệp. Không ai biết con số đó đến từ đâu, báo cáo nào xác nhận, hay phương pháp tính toán ra sao. Nhưng nó đủ sức lan truyền, vì nó chạm vào một sợi dây thần kinh vốn đã căng: sự bất công của hệ thống thuế. Và khi một câu chuyện như thế bùng nổ trong thế giới công nghệ, nó không bao giờ dừng lại ở một công ty. Nó luôn tìm đến một nơi khác để trú ngụ. Một nơi dễ bị hiểu lầm hơn, mơ hồ hơn – và crypto là một nơi trú ẩn hoàn hảo.
Bản tin ban đầu chỉ là một tia lửa. Nhưng tôi đã đủ già để biết rằng những tia lửa như thế này không bao giờ cháy một mình. Nó sẽ thắp lên một khu rừng khô gồm những câu hỏi về sự công bằng, về những kẽ hở, về những người giàu có nhất trên hành tinh không trả đủ phần của họ. Và trong khu rừng đó, những giao thức DeFi, những DAO, những token không biên giới – tất cả đều sẽ bị cuốn vào đám cháy. Vì vậy, tôi muốn viết bài này không phải để giải thích bản tin của Crypto Briefing, mà để soi một tấm gương vào chính nó – và vào chúng ta.
Hãy bắt đầu với sự thật tầm thường nhất mà mọi người thường bỏ qua: thuế doanh nghiệp được tính trên lợi nhuận, không phải trên vốn hóa thị trường. Giá trị thị trường 370 tỷ phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về tương lai, về hợp đồng chính phủ, về tham vọng AI; nó không phải là tiền mặt trong két. Palantir có thể có một năm lợi nhuận mỏng manh sau khi chi hàng tỷ cho nghiên cứu, cho quyền chọn cổ phiếu, cho các ưu đãi thuế dành cho R&D. Khi ấy, 1% hiệu quả không còn là một con số kỳ lạ – nó là sản phẩm của một hệ thống khuyến khích đã được viết ra bởi những người có luật sư giỏi.
Nhưng điểm mấu chốt không nằm ở cách tính. Điểm mấu chốt nằm ở câu chuyện. Con số 1% không còn là một dữ kiện; nó trở thành một biểu tượng. Và biểu tượng của sự bất công thuế có sức mạnh lớn hơn nhiều so với bất kỳ bảng cân đối kế toán nào. Tôi nhớ vào năm 2017, khi tôi viết về Golem, một dự án ICO hứa hẹn một siêu máy tính phi tập trung. Tôi đã đầu tư 5 ETH, tôi viết ba bài phân tích, tôi tin rằng mình đang tham gia vào một câu chuyện giải phóng sức mạnh tính toán cho y học. Khi ấy, thuế chưa từng xuất hiện trong đầu tôi. Chúng tôi – những người viết về blockchain – mải mê với những biểu tượng về sự tự do, về sự phi tập trung, và chúng tôi không nhận ra rằng mình đang xây dựng những con tàu vũ trụ mà không ai chuẩn bị cho chúng một hệ thống hạ cánh.
Bây giờ, tám năm sau, những con tàu ấy vẫn đang bay. Nhưng bầu trời thay đổi.
Nếu Palantir trở thành biểu tượng của sự bất công thuế trong lĩnh vực công nghệ, thì blockchain – với tất cả những lời hứa về ẩn danh, về không biên giới, về các thực thể không có trụ sở – chắc chắn sẽ trở thành biểu tượng tiếp theo. Và khi đó, câu chuyện không còn là “crypto có phải là chứng khoán hay không” – câu chuyện sẽ là: “crypto có phải là công cụ trốn thuế khổng lồ nhất mà loài người từng tạo ra?”
Thuế, trong thế giới không có biên giới, là ranh giới cuối cùng.
Hãy cùng tôi đi sâu vào cấu trúc của sự mơ hồ này. Trong một công ty truyền thống, thuế là một phần của bảng cân đối: bạn có doanh thu, bạn có chi phí, bạn có lợi nhuận, bạn có trách nhiệm. Nhưng trong một giao thức DeFi, không có công ty. Không có hội đồng quản trị. Không có cổ đông. Chỉ có một mạng lưới các hợp đồng thông minh – chúng không cư trú ở bất kỳ đâu, chúng không có quốc tịch, chúng không có tuổi. Chúng chỉ đơn giản thực thi mã lệnh. Một giao thức cho vay phi tập trung có thể tạo ra hàng trăm triệu đô la phí mỗi năm, nhưng số phí đó thuộc về ai? Nó phân tán cho những người nắm giữ token, cho các nhà cung cấp thanh khoản, cho những người staking – và không một thực thể pháp lý nào nắm giữ chúng. Khi bạn truy vấn năm nào là năm tính thuế của một DAO, câu trả lời không phải là một con số; câu trả lời là một khoảng trống pháp lý.
Tôi đã từng tư vấn cho một DAO nhỏ về chiến lược tài chính vào năm 2023. Sáng hôm đó, một thành viên sáng lập nhìn tôi với ánh mắt bối rối: “Bọn tôi đã kiếm được 5 triệu đô la từ phí giao dịch – chúng tôi có nên trả thuế không? Nếu có, trả cho ai? Chúng tôi đặt trụ sở ở đâu?” Tôi không có câu trả lời thẳng thắn, vì không ai có. IRS không công nhận một “hiệp hội phi tập trung” là một thực thể chịu thuế. Như đã không công nhận. Singapore cũng đang dò dẫm. Và khi bạn không có một thực thể, bạn cũng không có một biên lai thuế. Điều đó không có nghĩa là bạn vô tội trước pháp luật; mà có nghĩa là luật pháp chưa được viết ra cho bạn.
Giá trị không tạo ra nghĩa vụ; câu chuyện về giá trị mới tạo ra nghĩa vụ.
Chính vì khoảng trống này, tôi đã luôn lo lắng. Trong một thị trường tăng giá, câu chuyện về crypto là một câu chuyện về sự giàu có: những người trẻ tuổi mua nhà, những giao thức tăng trưởng ngoạn mục, những token tăng một trăm lần. Nhưng trong thị trường giảm giá, mọi thứ thay đổi. Khi tài sản lao dốc, không ai quan tâm đến lợi nhuận nữa; chính phủ quan tâm đến nguồn thu. Và khi họ thiếu nguồn thu, họ sẽ tìm đến những tài sản lớn nhất mà họ chưa đánh thuế được – và crypto là một chiếc rương vàng đang đứng ngoài rìa hệ thống.
Trong bảy ngày qua, tôi đã theo dõi chặt chẽ các luồng thanh khoản trên chuỗi. Tôi thấy một điều buồn cười: trong khi các nhà lập pháp tranh luận về cách đánh thuế các giao thức phi tập trung, thì các giao thức đó lại đang chảy máu. Hàng trăm triệu đô la thanh khoản rời khỏi các pool thanh khoản vì lãi suất giảm và nỗi sợ tăng. Khi đám cháy Palantir bùng lên trên các mặt báo, tôi tự hỏi: liệu những người đang mất tiền trong crypto có nhận ra rằng họ sắp bị đánh thuế trên một khoản lỗ gộp mà không có bất kỳ cơ chế khấu trừ nào tương tự như Palantir? Các công ty lớn có phòng kế toán và đội ngũ luật sư. Các nhà đầu tư lẻ trong crypto không có gì – họ chỉ có một ví tự quản và một tờ khai thuế khó hiểu từ các sàn giao dịch.
Question đặt ra là: phải chăng crypto đang bị dồn vào góc tường bởi chính sự thành công của mình? Hãy nhìn vào Palantir. Gã khổng lồ công nghệ này có thể nộp 1% thuế nhờ các điều khoản ưu đãi về nghiên cứu, nhờ cấu trúc quyền chọn cổ phiếu cho nhân viên, nhờ việc đặt trụ sở ở một tiểu bang hoặc một quốc gia có môi trường thuế thuận lợi. Tất cả những điều đó là hợp pháp. Nhưng chúng tạo ra một hiệu ứng cộng dồn: dư luận nhìn vào và thấy một hệ thống nghiêng về phía người giàu. Và khi dư luận bức xúc, chính phủ không dễ dàng sửa đổi các điều khoản của Palantir – vì Palantir có vận động hành lang mạnh mẽ, có những hợp đồng quốc phòng nhạy cảm. Họ cần một mục tiêu dễ tấn công hơn. Và những giao thức không có trụ sở, không có tiếng nói, không có đại sứ quán – chính là những mục tiêu hoàn hảo.
Khi tôi nhìn vào sự kiện Palantir, tôi nhớ đến câu chuyện về Art Blocks năm 2021. Tôi đã từng tin rằng NFT sẽ trao quyền cho nghệ sĩ, rằng các tác phẩm nghệ thuật trên chuỗi sẽ phá vỡ sự kiểm soát của giới phê bình và các phòng trưng bày. Tôi đã viết bảy bài ca ngợi, tôi đã mua một tác phẩm với giá 2 ETH. Rồi thị trường sụp đổ, FOMO tan biến, và tôi nhận ra rằng tôi đã lý tưởng hóa một công cụ tài chính thành một biểu tượng cứu rỗi. Câu chuyện NFT – từ biểu tượng đến biểu tượng rỗng. Bây giờ, câu chuyện thuế đang lặp lại chính xác hình thái đó. Chúng ta (cộng đồng crypto) đã xây dựng một câu chuyện về tự do tài chính, về công bằng, về phi tập trung; và chúng ta sẽ chứng kiến câu chuyện đó bị bóp méo thành một câu chuyện về trốn thuế và màu xám.
Nhưng tôi không viết bài này để than khóc. Tôi viết để chỉ ra một điều ngược chiều – một điều mà nhiều người trong ngành công nghiệp này không dám nhìn vào.
Blockchain không phải là nơi trốn thuế; nó là tấm gương mà hệ thống thuế cũ không dám soi.
Hãy tưởng tượng: nếu bạn là một người lao động tự do ở Brazil, bạn phải khai thuế với một hệ thống phức tạp, một biểu thuế lũy tiến, một đống giấy tờ và các khoản khấu trừ không thể kiểm chứng. Còn nếu bạn là một giao thức DeFi, bạn có thể thấy mọi giao dịch, mọi ví, mọi luồng tiền trên một sổ cái công khai. Không ai phải tin lời ai; tất cả đều có thể được xác minh bằng một trình khám phá khối. Vấn đề không phải là thiếu minh bạch – vấn đề là thiếu ngôn ngữ pháp lý để dịch sự minh bạch đó thành nghĩa vụ thuế.
Nếu bạn hỏi một nhà phân tích chính sách: “Làm thế nào để đánh thuế một AI agent tự chủ trên blockchain?” – họ sẽ nhìn bạn như thể bạn hỏi họ về một hành tinh khác. Nhưng các AI agent đang tồn tại. Chúng thực hiện các giao dịch, chúng sở hữu các token, chúng tương tác với các hợp đồng thông minh. Nếu chúng có thể giao dịch, chúng có thể sinh ra thu nhập; nếu chúng sinh ra thu nhập, chúng nên có một loại thuế. Nhưng loại thuế nào? Thuế doanh nghiệp? Thuế cá nhân? Hay thuế trên một thực thể không có chủ thể? Câu hỏi này đã được các chuyên gia tài chính bắt đầu thảo luận ở các hội nghị – nhưng tại São Paulo, nơi tôi đang sống, hầu như không ai nhắc đến. Và ở Washington, họ có lẽ chỉ đợi một vụ bê bối để biến câu hỏi này thành một công cụ chính trị.
Đó là lý do vì sao tôi cho rằng Palantir, dù chỉ là một mẩu tin không nguồn gốc, lại mang một giá trị tiên tri. Nó báo trước một sự chuyển trục: từ cuộc chiến về bản chất pháp lý của tài sản số (chứng khoán hay hàng hóa) sang cuộc chiến về trách nhiệm thuế của các thực thể phi tập trung. Trong cuộc chiến mới, crypto sẽ không còn có thể ẩn sau lập luận “chúng tôi không phải là công ty”. Bởi vì khi Palantir bị xem là “chưa trả đủ thuế”, thì một giao thức tạo ra hàng trăm triệu đô la phí mà không nộp một đồng nào sẽ trở thành một biểu tượng còn sáng hơn.
Nhưng có một lối thoát. Không phải lối thoát bằng cách trốn tránh – mà là lối thoát bằng cách đi trước. Tôi đã dành nhiều năm quan sát các giao thức; tôi biết rằng đổi mới về mặt kỹ thuật luôn có thể đi cùng với đổi mới về mặt trách nhiệm. Hãy tưởng tượng một giao thức thuế phi tập trung. Nó không cần sự cho phép của chính phủ. Nó có thể được xây dựng từ những hợp đồng thông minh, tự động khấu trừ một phần nhỏ từ mỗi giao dịch chuyển token – một “con thuế mã hóa” – và chuyển số tiền đó vào một quỹ công ích được quản lý bởi một quy trình bỏ phiếu minh bạch. Điều này nghe có vẻ không tưởng, nhưng về mặt kỹ thuật, nó hoàn toàn khả thi. Chúng tôi đã xây dựng các cơ chế phân bổ phí gas, các cơ chế khấu hao token, các cơ chế nguồn cung lạm phát – tại sao chúng ta không thể xây dựng một cơ chế “nghĩa vụ” được nhúng trong giao thức?
Khi tôi nói điều này với một vài người bạn cũ trong ngành, họ cười khẩy. “Mày điên à, Dương Khoa? Người dùng đến với crypto để thoát khỏi thuế.” Tôi hiểu sự mệt mỏi đó. Tôi cũng từng mệt mỏi. Nhưng tôi đã sống qua năm 2021, tôi đã chứng kiến NFT biến từ một phong trào nghệ thuật thành một sòng bạc; và tôi đã học được rằng nếu một ngành công nghiệp không chủ động tạo ra câu chuyện về đạo đức, thị trường sẽ giao cho nó một câu chuyện khác, tối hơn. Ý tưởng về một giao thức thuế phi tập trung sẽ gặp vô số rào cản: chính trị, pháp lý, và cả sự hoài nghi từ chính cộng đồng. Nhưng điều đó không làm tôi tin nó kém hơn. Bởi vì có một sự thật kỹ thuật: trong một hệ thống mà mọi giao dịch đều được xác minh, việc gắn một loại “nghĩa vụ” không phá vỡ sự phi tập trung; nó làm cho hệ thống có trách nhiệm hơn. Và một hệ thống có trách nhiệm sẽ không bị mô tả như một hệ thống trốn thuế.
Chúng ta có thể nói về Palantir như một cơn ác mộng, hoặc chúng ta có thể nói về nó như một lời cảnh báo. Nếu chỉ dừng lại ở cảnh báo, chúng ta sẽ tiếp tục nhìn các cơ quan quản lý dán mác “crypto” vào những biểu tượng rỗng về trốn thuế – và mọi nỗ lực xây dựng trong các năm qua sẽ bị treo lên một cây giáo chính trị. Còn nếu chấp nhận lời cảnh báo và đẩy nó về phía trước, chúng ta có một cơ hội hiếm có: định nghĩa lại thuế trong một thế giới không có công ty.
Điều này vượt qua phạm vi một mẩu tin từ Crypto Briefing. Nó là một phần của một câu chuyện lớn hơn – câu chuyện về sự dịch chuyển của niềm tin từ các định chế sang mã nguồn, từ các người trung gian sang giao thức. Trong câu chuyện đó, thuế không được nói đến, vì thuế được xem như một di tích của thế giới cũ. Nhưng thế giới cũ vẫn đang tồn tại. Thế giới cũ đang đói nguồn thu. Và Palantir – một công ty được định giá 370 tỷ, trả 1% thuế – chỉ là một ví dụ. Còn giao thức của bạn, đang tạo ra doanh thu mà không trả khoản thuế nào, có thể là ví dụ tiếp theo.
Tôi không đưa ra một kết luận bi quan. Tôi đưa ra một câu hỏi.
Câu hỏi không phải là “Palantir có xứng đáng trả thêm thuế không?” – câu hỏi của chúng ta sâu hơn: liệu khái niệm thuế có thể được mã hóa đến mức một hợp đồng thông minh có thể đảm bảo rằng mỗi đô la giá trị tạo ra trên chuỗi đều tự động đóng góp một phần cho một kho bạc công khai? Nếu có thể, crypto sẽ không còn bị mô tả như một nơi trú ẩn của sự bất công – mà sẽ trở thành tấm gương phản chiếu những góc khuất của chính hệ thống thuế cũ. Và khi đó, câu chuyện Palantir sẽ không còn là một lời buộc tội; nó sẽ là một bước đệm để chúng ta nhận ra rằng sự công bằng không đến từ việc tăng thuế của người khác, mà đến từ việc viết lại những con số thành một câu chuyện có thể chạm đến.
Trong một thị trường đi xuống, khi mọi người đang lo lắng về tài sản của mình – những câu hỏi về thanh khoản, về sự an toàn của các giao thức – tôi thấy câu chuyện thuế là một sự phân tâm tai hại. Nhưng tôi cũng thấy nó là một cơ hội. Một giao thức chảy máu thanh khoản có thể không cứu được bằng một biểu tượng. Nhưng một giao thức minh bạch về nghĩa vụ, sẵn sàng xây dựng những cơ chế công bằng ngay trong nền tảng của mình, có thể trở thành loại “tài sản trú ẩn” mới trong chu kỳ tiếp theo. Khi mọi người tìm kiếm sự an toàn sau sự sụp đổ niềm tin, họ sẽ tìm đến những nơi không có bí mật. Nơi mà mọi con số đều có thể được kiểm chứng. Nơi mà không cần đến một công ty như Palantir để hỏi “bạn đã trả bao nhiêu thuế?” – vì câu trả lời nằm ngay trên sổ cái, được mã hóa và không thể xóa.
Tôi sống ở São Paulo, một thành phố nơi sự bất công về thuế là một vết thương nhức nhối. Những người giàu trốn thuế bằng cách mua trái phiếu; những người nghèo trả thuế qua từng hóa đơn điện nước. Tôi không muốn blockchain trở thành một phiên bản công nghệ cao của sự bất công ấy. Tôi muốn nó trở thành một thứ mà Brazil – và thế giới – có thể học hỏi. Nhưng điều đó đòi hỏi chúng ta phải ngừng hát những lời ca về sự phi tập trung và bắt đầu đặt những câu hỏi khó hơn: nếu một giao thức tạo ra giá trị, ai là người chịu trách nhiệm trước xã hội? Và câu trả lời, nếu bạn hỏi tôi, không phải là “không ai”. Câu trả lời phải là “tất cả chúng ta – thông qua một giao thức minh bạch ngay từ khi sinh ra”.
Khi tôi viết những dòng này, Bitcoin đang giao dịch dưới một ngưỡng tâm lý trong khi Palantir đang là chủ đề bàn tán của các nhà hoạch định. Có một sự mỉa mai theo chu kỳ: chính những công nghệ từng hứa hẹn giải phóng con người khỏi sự kiểm soát tập trung lại đang trở thành những biểu tượng cho sự trốn tránh trách nhiệm. Nhưng một biểu tượng có thể được viết lại. Và câu chuyện tiếp theo – câu chuyện về thuế phi tập trung – sẽ được viết bởi những người dám nhìn vào tấm gương vỡ và thấy hình ảnh của một thế giới công bằng hơn, chứ không phải là một thế giới trống rỗng.