Tuần trước, tôi ngồi trong một quán cà phê ở Bắc Ninh, lướt qua báo cáo của Goldman Sachs. Một con số khiến tôi suýt làm đổ cà phê: 2 nghìn tỷ USD chi cho AI, nhưng giờ đây họ nói 'hãy chuyển trọng tâm kiếm tiền'. 2 nghìn tỷ. Bạn có hiểu con số đó không? Nó gấp đôi GDP của Việt Nam. Vậy mà họ bảo 'cần phải chuyển hướng'.
Đây không chỉ là câu chuyện của AI. Nó là tấm gương phản chiếu chính xác những gì đang xảy ra trong thế giới blockchain. Những ngày này, tôi thấy quá nhiều dự án Layer 1, Layer 2, DeFi, NFT… cứ liên tục gây quỹ, xây dựng cơ sở hạ tầng, mà quên mất một điều: ai sẽ trả tiền để dùng nó?
Goldman Sachs chỉ ra rằng 2 nghìn tỷ USD chi cho GPU, trung tâm dữ liệu, mô hình nền tảng – nhưng doanh thu từ giải pháp doanh nghiệp lại không tương xứng. Họ kết luận: 'Đã đến lúc chuyển từ kể chuyện công nghệ sang bán hàng thực tế'. Nghe quen không? Giống hệt câu chuyện của chúng ta: hàng trăm blockchain ra đời, TVL hàng tỷ USD, nhưng TVL đó đến từ yield farming – một khi ngừng farm, người dùng biến mất.
Hãy nhìn vào Core của vấn đề. Những dự án blockchain thành công nhất trong 5 năm qua không phải là những dự án có TVL lớn nhất, mà là những dự án giải quyết được vấn đề thực sự cho doanh nghiệp. Uniswap cho phép hoán đổi không cần trung gian, Aave cho vay phi tập trung. TVL của họ là hậu quả của việc dùng, không phải nguyên nhân. Nhưng phần lớn các dự án mới lại chạy theo TVL – giống như AI chạy theo benchmark.
Goldman Sachs đang nói với chúng ta: nếu AI không kiếm được tiền từ doanh nghiệp, toàn bộ ngành có thể sụp đổ. Blockchain cũng vậy. Chúng ta đang có crypto winter 2022-2023, và nhiều dự án chết vì không có doanh thu thực. Bài học là: token không phải là sản phẩm. Cộng đồng không phải là khách hàng. Bạn cần một sản phẩm mà doanh nghiệp hoặc người dùng cuối sẵn sàng trả tiền hàng tháng.
Tôi đã từng tổ chức meetup về OmiseGO năm 2017, chứng kiến sự cuồng nhiệt. Rồi DeFi Summer 2020, tôi thấy hàng trăm người đổ xô vào yield farming. Rồi NFT Boom 2021, tôi cùng nghệ nhân Đông Hồ làm NFT. Mỗi lần như vậy, tôi đều tự hỏi: giá trị thực sự ở đâu? Với NFT Đông Hồ, giá trị nằm ở di sản văn hóa, ở câu chuyện mà người Việt sẵn sàng trả tiền để sở hữu. Đó là kiếm tiền thực, không phải đầu cơ.
Goldman Sachs cảnh báo: 'Chuyển trọng tâm kiếm tiền từ mô hình ngôn ngữ sang giải pháp doanh nghiệp'. Blockchain cũng phải chuyển từ 'xây dựng cơ sở hạ tầng' sang 'xây dựng ứng dụng có khách hàng trả tiền'. Tôi thấy một vài tín hiệu tích cực: Polygon đang làm việc với các chính phủ, Chainlink cung cấp oracle cho doanh nghiệp tài chính, và một số DAO đang thử nghiệm mô hình subscription.
Nhưng cũng có mặt trái. Đi ngang là để xếp hàng – thị trường hiện tại đang tích lũy, và những dự án không có doanh thu sẽ bị đào thải. Tôi thấy nhiều dự án DeFi vẫn đang chạy theo APY ảo, đó là con dao hai lưỡi. Nếu bạn chỉ farm token rồi bán, bạn không tạo ra giá trị. Đây là lúc tỉnh táo: hãy nhìn vào doanh thu thực, số lượng người dùng trả phí, và tỷ lệ giữ chân.
Tôi không nói rằng blockchain sẽ sụp đổ. Tôi nói rằng chúng ta cần một cuộc 'tỉnh giấc' như AI đang trải qua. Hãy nhìn vào chu kỳ: ICO 2017, DeFi 2020, NFT 2021, và bây giờ? Có lẽ là giai đoạn 'ứng dụng có thu nhập thực'. Những ai xây dựng được doanh thu bền vững sẽ sống sót. Còn lại, như Goldman Sachs nói, chỉ là 'zombie asset'.
Nhưng có một góc nhìn contrarian thú vị: liệu blockchain có thể học hỏi từ AI để tăng tốc kiếm tiền? AI đang thất bại vì chi phí quá cao và thiếu giải pháp đóng gói. Blockchain có lợi thế là chi phí giao dịch đang giảm (nhờ L2, sharding). Vậy sao không tạo ra các gói giải pháp doanh nghiệp đơn giản: thanh toán xuyên biên giới, quản lý chuỗi cung ứng, xác thực danh tính? Đây là những thị trường tỷ đô mà doanh nghiệp sẵn sàng trả tiền ngay lập tức.
Tôi kết thúc bằng một câu hỏi: nếu bạn có 10 ETH hôm nay, bạn đầu tư vào một dự án Layer 1 mới toanh, hay bạn xây dựng một ứng dụng thanh toán cho các shop online ở Việt Nam? Goldman Sachs đã trả lời giùm bạn rồi đấy. Hãy nhìn vào dòng tiền, không phải vào câu chuyện.