Quỹ đầu tư Sài Gòn rời Ethereum về Bitcoin sau vụ DAO: Khi 'world computer' lỗi hẹn với niềm tin
Ngày 20 tháng 7 năm 2016, tôi nhận được một email lạ từ một quỹ đầu tư tư nhân tại Quận 1, TP.HCM. Chủ đề vỏn vẹn: 'Ethereum -> Bitcoin'. Nội dung chỉ có một dòng: 'Chúng tôi vừa bán toàn bộ ETH 200 BTC. Không nói chuyện được, anh xem giúp.' Tôi hiểu ngay. Hai ngày trước, khối 1.920.000 trên chuỗi Ethereum vừa diễn ra hard fork để cứu số tiền của các nhà đầu tư DAO. Với tôi, đó là một quyết định cứu người. Với họ, đó là một lời hứa bị phá vỡ.
Năm 2016, cộng đồng blockchain Việt Nam còn rất nhỏ. Sàn VBTC là điểm giao dịch chính, diễn đàn BitcoinVietnam có vài nghìn thành viên, những buổi offline tại cà phê Trần Hưng Đạo thường chỉ vài chục người. Nhưng ngay trong lượng người ít ỏi đó, có một nhóm tổ chức đang quan sát rất kỹ. Họ đến từ giới tài chính, từng làm trái phiếu ở Singapore, quay về nước quản lý tài sản gia đình. Họ không xem Bitcoin là tiền tệ, họ xem nó là một tài sản dự trữ kỹ thuật số – giống như cách người châu Âu xem trái phiếu Đức là nơi trú ẩn an toàn giữa khủng hoảng.
Quyết định của họ dựa trên ba tầng phân tích, mà tôi tin là rất đáng suy ngẫm.
Trước tiên là vấn đề niềm tin vào giao thức. Khi mạng Ethereum chọn hard fork để đảo ngược giao dịch, các nhà phát triển đã biến blockchain từ một thực thể bất biến thành một thực thể có thể chỉnh sửa theo ý chí của số đông. Với một quỹ quen với việc đọc trái phiếu, điều này giống như một chính phủ bất ngờ thay đổi điều khoản hợp đồng sau khi đã phát hành. Họ không tranh luận về việc cứu hay không cứu các nhà đầu tư DAO – họ chỉ đặt câu hỏi: nếu hôm nay nhà phát triển có thể sửa một giao dịch, ngày mai họ có thể sửa điều gì?
Thứ hai là cơ chế tiền tệ. Bitcoin năm 2016 vừa trải qua halving tháng 7, nguồn cung mới giảm còn 12,5 BTC mỗi khối. Ethereum lúc đó không có giới hạn nguồn cung, không có lịch trình giảm phát rõ ràng. Nhà sáng lập Vitalik từng nói về 'world computer', nhưng một siêu máy tính thế giới không có luật lệ tài khóa rõ ràng sẽ là một chính phủ lạm phát. Các nhà quản lý tài sản cổ điển rất sợ điều đó. Họ nhìn vào lịch sử trái phiếu Mỹ sau chiến tranh, khi áp lực tài khóa khiến lạm phát leo thang – không phải chính phủ nào xấu, mà là chính phủ có nhiều lựa chọn.
Thứ ba, và có lẽ là điều làm tôi nhớ mãi, họ nói về cộng đồng. Trong một bức thư sau đó, người quản lý quỹ chia sẻ: 'Ethereum có một cộng đồng tuyệt vời. Nhưng cộng đồng đó quá sẵn sàng hy sinh nguyên tắc vì lợi ích ngắn hạn. Khi một hệ thống quá nhân văn, nó sẽ bị chi phối bởi số đông, và số đông luôn chọn sự thoải mái.' Với tôi, đây là câu nói khó nghe nhất nhưng đúng nhất của năm đó. Sự phi tập trung không phải là việc không có ai lãnh đạo, mà là việc không một ai – kể cả số đông – có thể thay đổi luật chơi chỉ vì tình huống khẩn cấp. Nếu cần một phép so sánh: Bitcoin là bức tường gạch, không đẹp nhưng không thể xê dịch. Ethereum là cửa sổ – sáng, đẹp, nhưng luôn có thể mở ra hoặc đóng lại. Và đối với một nhà đầu tư dài hạn, bức tường đáng tin hơn cửa sổ.
Vậy nhưng, tôi có một điều băn khoăn. Nếu quỹ kia đúng khi rời Ethereum, vì sao sau này chính họ lại quay lại mua ETH ở mức vài đô la vào cuối năm 2016? Câu trả lời họ đưa ra khiến tôi không thể phản bác: 'Chúng tôi rời vì niềm tin bị tổn thương, nhưng rồi chúng tôi nhận ra rằng chính sự tổn thương đó là thứ giúp Ethereum trưởng thành. Hard fork là một sai lầm, nhưng nó hé lộ cách cộng đồng đối mặt với sai lầm – một thứ mà Bitcoin không bao giờ có.' Liệu trên thị trường tài chính, có phải một tổ chức thỉnh thoảng phá vỡ cam kết lại đáng tin hơn một tổ chức cứng nhắc đến mức để mọi thành viên chết vì nguyên tắc? Tôi không có câu trả lời, nhưng sự việc năm 2016 cho thấy: không phải mọi sự rời đi đều là kết thúc, có những sự rời đi là để quay lại mạnh mẽ hơn.
Bây giờ, khi nhìn lại vụ DAO, tôi không nghĩ về việc ai đúng ai sai. Tôi nghĩ về câu nói của người quản lý quỹ năm ấy: 'Thị trường có thể mất tiền vì tin tức, nhưng chỉ mất niềm tin khi một lời hứa bị gãy.' Blockchain sinh ra để giữ lời hứa bằng mã, nhưng mã vẫn do con người viết. Nếu năm 2016, chúng ta học được rằng phi tập trung không phải là một công nghệ, mà là một cam kết không thể rút lại – thì có lẽ những năm sau đó, chúng ta đã bớt đi rất nhiều cơn sốt, rất nhiều vụ sập, và rất nhiều niềm tin vỡ vụn. Vẫn là câu hỏi ấy: liệu chúng ta có thể xây một thế giới máy tính nơi không một ai, kể cả những người tốt nhất, có thể tự ý viết lại quá khứ? Năm 2016, tôi tin là có. Hôm nay, tôi vẫn tin – nhưng chậm hơn một nhịp.