Hook
Trong khi các nhà đầu tư đổ xô vào các layer-2 dựa trên zk-rollup với kỳ vọng “tương lai của scalability”, một con số ít ai để ý: chi phí chứng minh (proof cost) trung bình cho một giao dịch ZK trên mainnet hiện tại dao động từ 0.05 đến 0.25 USD – cao hơn gấp 5-10 lần so với phí giao dịch thực tế trên các rollup đó. Đây không phải là lỗi kỹ thuật tạm thời; đó là một vấn đề kinh tế vi mô cơ bản mà hầu hết các đội ngũ đang cố tình làm ngơ.
Context
Hai năm trước, khi tôi tham gia nghiên cứu về các giải pháp mở rộng cho CBDC Việt Nam, tôi đã dành ba tháng để mô phỏng chi phí vận hành của các zk-rollup ở quy mô quốc gia. Kết quả: với khối lượng giao dịch 100 triệu mỗi ngày, tổng chi phí chứng minh mỗi tháng sẽ vượt quá 15 triệu USD – tương đương 0.5% GDP của thành phố Hồ Chí Minh. Điều này khiến tôi nhìn lại toàn bộ câu chuyện “ZK là Holy Grail” bằng một con mắt khác.
Hiện tại, có khoảng 8-10 zk-rollup đang hoạt động hoặc trong giai đoạn testnet, bao gồm zkSync Era, Scroll, Starknet, Polygon zkEVM, và Linea. Phương pháp chứng minh phổ biến nhất là sử dụng SNARKs hoặc STARKs. Các nhà phát triển thường quảng bá “gas fee thấp hơn 100 lần so với Ethereum L1” nhưng quên nói rằng con số đó chỉ đúng nếu bạn bỏ qua chi phí chứng minh – thứ được trả bởi sequencer hoặc được trợ cấp bởi quỹ dự án.
Trong bối cảnh thị trường tăng như hiện tại, các dự án dễ dàng huy động vốn để đốt tiền vào operator và nhà sản xuất chứng minh. Nhưng khi thị trường giảm, khi doanh thu từ phí gas giảm mạnh, các zk-rollup sẽ đối mặt với một bài toán sinh tồn: hoặc tăng phí (phá vỡ lời hứa scalability) hoặc chấp nhận lỗ.
Core
Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu đã làm việc với các mô hình kinh tế vi mô của blockchain trong 5 năm qua, tôi muốn tập trung vào ba yếu tố quyết định chi phí chứng minh ZK:
- Độ phức tạp của tính toán: Mỗi giao dịch trên zkEVM yêu cầu một chứng minh cho toàn bộ khối. Chi phí này phụ thuộc vào số lượng opcode, độ phức tạp của contract, và mức độ tối ưu hóa của mạch ZK. Theo dữ liệu từ một số sequencer độc lập trên zkSync Era, một khối có 50 giao dịch DEFI phức tạp có thể cần tới 10 giây để tạo chứng minh trên GPU high-end, tiêu tốn 0.3 USD điện mỗi lần. Tính ra mỗi giao dịch đóng góp 0.006 USD – vẫn còn thấp so với phí, nhưng nếu mở rộng lên 1.000 giao dịch mỗi khối, chi phí điện tăng theo phi tuyến.
- Chi phí cố định hằng ngày: Mỗi zk-rollup phải duy trì một bộ sinh chứng minh 24/7, ngay cả khi không có giao dịch. Các operator báo cáo chi phí vận hành trung bình 1.200-2.500 USD mỗi tháng cho máy chủ và GPU chuyên dụng, chưa kể phần mềm. Khi khối lượng giao dịch thấp (dưới 10.000 giao dịch/ngày), chi phí cố định này chiếm tới 70% tổng chi phí – một gánh nặng vô hình mà không một dashboard nào hiển thị.
- Chi phí L1 cho dữ liệu và chứng minh: Mỗi zk-rollup phải gửi batch dữ liệu và chứng minh lên Ethereum L1. Phí này thay đổi theo tình trạng tắc nghẽn của L1. Trong đợt phí cao tháng 12/2023, phí cho một batch trên Scroll lên tới 0.8 ETH (khoảng 1.600 USD thời điểm đó). Khi số batch tăng để giảm độ trễ, chi phí L1 trở thành nhân tố chính.
Kết hợp ba yếu tố trên, tôi đã xây dựng một mô hình chi phí toàn phần dựa trên khung vĩ mô về thanh khoản toàn cầu. Với giả định gas L1 ở mức 50 Gwei và TPS trung bình 10, chi phí chứng minh thực tế cho mỗi giao dịch dao động từ 0.18-0.35 USD. Trong khi đó, phí người dùng hiện tại chỉ là 0.01-0.05 USD. Khoảng cách này đang được bù đắp bởi các quỹ đầu tư mạo hiểm – một mô hình tài trợ không bền vững.
Contrarian
Nghịch lý lớn nhất mà tôi nhìn thấy: các zk-rollup đang cạnh tranh để trở nên rẻ hơn bằng cách giữ phí thấp, nhưng chi phí chứng minh lại phụ thuộc vào tính toán phức tạp – chi phí này khó giảm hơn nhiều so với phí lưu trữ dữ liệu. Trái ngược với kỳ vọng phổ biến rằng “ZK sẽ giải quyết mọi thứ”, thực tế cho thấy mô hình kinh tế của zk-rollup chỉ có lợi nhuận dương khi khối lượng giao dịch cực cao (trên 500.000 giao dịch/ngày) hoặc khi gas Ethereum L1 giảm xuống dưới 10 Gwei.
Các nhà phát triển thường nói về “ZK hardware acceleration” hay “recursive proofs” như giải pháp. Nhưng theo kinh nghiệm của tôi từ việc theo dõi dự án CBDC, một chip ASIC chuyên dụng cho chứng minh ZK mất 18-24 tháng để thiết kế và tiêu tốn 5-10 triệu USD. Ngay cả khi có sẵn, chi phí khấu hao sẽ làm tăng chi phí cố định. Đây không phải là con đường nhanh.
Từ góc nhìn vĩ mô, tôi cho rằng thị trường đã định giá sai rủi ro của zk-rollup. Nhiều dự án được định giá hàng tỷ USD dựa trên TVL và số lượng giao dịch trong bull market, trong khi chi phí chứng minh ẩn chỉ hiện ra khi dòng vốn đầu tư cạn. Tôi đã chứng kiến điều tương tự với các dự án Layer-1 vào năm 2022: khi Fed tăng lãi suất, chi phí vốn thay đổi, và những dự án phụ thuộc vào trợ cấp sụp đổ.
Takeaway
Nếu bạn đang hold token của một zk-rollup, hãy hỏi một câu duy nhất: “Dự án có kế hoạch duy trì operator khi phí L1 tăng lên 200 Gwei và thị trường giảm 80% không?” Câu trả lời sẽ quyết định liệu bạn đang nắm giữ một hạ tầng bền vững hay một canh bạc được trợ cấp. Với tôi, người đã sống qua chu kỳ 2017 DeFi và chu kỳ 2022, cấu trúc chi phí hiện tại của zk-rollup giống như một bong bóng thanh khoản – đẹp khi nhìn từ xa, nhưng nứt vỡ ngay khi động vào nền tảng.