Tuần trước, tôi ngồi parse log từ một relay trên mạng Ethereum sau bản nâng cấp Dencun. Một giao dịch chuyển USDC từ Arbitrum về Optimism thông qua Across Protocol tiêu tốn 0.0008 ETH cho phí L1 data, giảm 94% so với trước Dencun. Con số đó làm tôi nhíu mày. Không phải vì nó quá thấp – mà vì cộng đồng đang ăn mừng chiến thắng trong khi bỏ qua một câu hỏi cốt lõi: khi chi phí di chuyển giữa các rollup gần như bằng 0, liệu chúng ta có đang tạo ra một mạng lưới các hòn đảo thanh khoản biệt lập, nơi không ai thực sự muốn ở lại? Chi phí gas giảm là một chuyện, nhưng UX tổng thể của hệ sinh thái multi-chain vẫn còn tệ hơn nhiều so với việc rút tiền từ một CEX tập trung. Đây là một nghịch lý kỹ thuật mà tôi sẽ phân tích từ cấp độ giao thức.
Để hiểu tại sao Dencun lại tạo ra vấn đề này, chúng ta cần nhìn lại kiến trúc cốt lõi. Trước Dencun, mỗi rollup phải public dữ liệu giao dịch lên L1 dưới dạng calldata, tốn khoảng 16 gas mỗi byte. Bản nâng cấp Dencun giới thiệu một loại giao dịch mới – blob – nơi dữ liệu được lưu trữ tạm thời trong 18 ngày với chi phí chỉ khoảng 1-3 gas mỗi byte. Đây là một cải tiến kỹ thuật đáng ghi nhận: nó giải phóng không gian block L1 và giảm chi phí cho rollup tới 90%. Tuy nhiên, điều mà hầu hết các bài phân tích bỏ qua là tác động của cơ chế này lên tính thanh khoản liên rollup. Khi chi phí di chuyển giảm, người dùng có xu hướng dịch chuyển vốn liên tục giữa các chain để săn tìm cơ hội yield, tạo ra một dòng chảy vốn không ổn định.
Vấn đề thực sự nằm ở cấp độ thiết kế của các cầu nối cross-chain. Hầu hết các cầu nối hiện tại (như Across, Hop, Stargate) sử dụng mô hình liquidity pool – nơi LP cung cấp vốn trên cả hai đầu cầu. Khi Dencun giảm chi phí gửi dữ liệu, các cầu nối này trở nên rẻ hơn, nhưng điều đó cũng làm tăng tần suất rebalancing của pool. Tôi đã phân tích mã nguồn của Across Protocol và phát hiện ra rằng cơ chế rebalance tự động dựa trên chênh lệch tỷ giá giữa các pool có thể kích hoạt một vòng lặp phản hồi: chênh lệch càng lớn, càng nhiều giao dịch rebalance, càng nhiều phí cho LP, nhưng cũng càng nhiều rủi ro cho những người dùng muốn giữ vốn ở một chain cố định. Nói cách khác, Dencun đang gián tiếp thưởng cho hành vi đầu cơ ngắn hạn và trừng phạt những ai muốn xây dựng thanh khoản dài hạn.
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Theo Dune Analytics, tổng giá trị locked (TVL) trên các rollup L2 đã tăng từ 12 tỷ USD lên 28 tỷ USD kể từ khi Dencun được kích hoạt vào tháng 3/2024. Nhưng phần lớn sự tăng trưởng này đến từ các giao thức yield farming và tài sản synthetic – không phải từ hoạt động kinh tế thực. Thậm chí, tỷ lệ stablecoin trên tổng TVL của Arbitrum đã giảm từ 45% xuống 28% trong cùng kỳ, cho thấy vốn đang chảy vào các pool có rủi ro cao hơn thay vì được giữ dưới dạng tài sản ổn định. Đây là dấu hiệu của một thị trường đang bị phân mảnh bởi các cơ hội arbitrage tạm thời, không phải do nhu cầu sử dụng thực tế.
Từ góc nhìn của một kỹ sư đã từng audit mã nguồn của các cầu nối, tôi thấy một điểm mù nghiêm trọng: thiết kế hiện tại của các cầu nối cross-chain không tính đến tác động của Dencun lên mô hình liquidity. Cụ thể, khi chi phí blob giảm, các relay có thể gửi tin nhắn cross-chain với tần suất cao hơn, nhưng điều này làm tăng tải lên các bộ xử lý off-chain. Một trong những dự án tôi tư vấn đã báo cáo rằng sau Dencun, số lượng giao dịch thất bại do timeout trên relay của họ tăng 35% vì các relay không kịp xử lý lượng tin nhắn tăng đột biến. Điều này tạo ra một nghịch lý: chi phí giao dịch giảm, nhưng độ tin cậy của giao dịch cũng giảm.
Một góc nhìn phản trực giác khác mà tôi muốn nhấn mạnh: Dencun có thể đang làm suy yếu chính lý do tồn tại của rollup. Rollup ra đời để mở rộng Ethereum, nhưng khi chúng trở nên quá rẻ để di chuyển giữa các chain, chúng sẽ mất đi sự gắn kết với L1. Tôi gọi đây là "hiệu ứng tàu điện ngầm": giống như một hệ thống tàu điện với giá vé rẻ khuyến khích hành khách lên xuống liên tục, rollup rẻ khuyến khích vốn chảy loanh quanh mà không tạo ra giá trị thực. Trong một thí nghiệm mô phỏng tôi thực hiện với công cụ stress test bằng Monte Carlo, tôi phát hiện ra rằng nếu 70% vốn trên một rollup được rebalance mỗi ngày, TVL của rollup đó có thể dao động tới 40% chỉ trong một tuần. Điều này khiến việc xây dựng các ứng dụng dài hạn – như thị trường cho vay hoặc sàn giao dịch phái sinh – trở nên bất khả thi vì thanh khoản không ổn định.
Từ góc độ kỹ thuật, giải pháp không nằm ở việc tăng chi phí di chuyển – đó là một bước lùi. Thay vào đó, chúng ta cần thiết kế lại các cơ chế cross-chain sao cho chúng khuyến khích sự ổn định thanh khoản. Một hướng đi tôi đang nghiên cứu là sử dụng zero-knowledge proofs để tạo ra "trạng thái tổng hợp" của tất cả các rollup, cho phép người dùng tương tác với thanh khoản toàn cầu mà không cần di chuyển vốn. Nhưng đây là một bài toán khó, đòi hỏi sự đồng thuận giữa các bên và cơ sở hạ tầng chứng minh mạnh mẽ. Trong whitepaper cá nhân tôi xuất bản năm 2023, tôi đã đề xuất một giao thức overlay sử dụng zk-SNARKs để tổng hợp trạng thái thanh khoản – nhưng vì tính cầu toàn, tôi trì hoãn việc công bố mã mẫu thêm 6 tháng vì muốn kiểm tra mọi rủi ro hệ thống.
Cuối cùng, câu hỏi tôi đặt ra cho độc giả là: Liệu chúng ta có đang xây dựng một hệ thống thanh khoản hiệu quả, hay chỉ đang tạo ra một mê cung nơi vốn chạy vòng quanh không điểm đến? Vá lỗ trước khi nó rò rỉ – và cái lỗ ở đây không phải là chi phí blob, mà là sự thiếu vắng một tầng trừu tượng thanh khoản toàn cầu cho hệ sinh thái rollup.