Tôi vẫn nhớ cảm giác lần đầu tiên mint một NFT trên Ethereum vào năm 2021. Đó là một tác phẩm tôi vẽ bằng tay, tượng trưng cho niềm tin vào một hệ thống tài chính không cần trung gian. Nhưng hôm nay, khi đọc bài phỏng vấn của Andre Cronje – người sáng lập Fantom, một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lịch sử DeFi – tôi chợt nhận ra mình đã lãng mạn hóa quá nhiều. Cronje nói thẳng: “DeFi không còn tồn tại. Chỉ còn ‘tài chính trên chuỗi’.” Và dữ liệu từ DefiLlama không cho phép tôi phản bác: Tổng giá trị khóa (TVL) đã giảm từ 167 tỷ USD xuống còn 75 tỷ USD – một cú sụt giảm hơn 50% chỉ trong vòng 18 tháng. Đây không chỉ là một đợt điều chỉnh thị trường; đó là một cuộc khủng hoảng niềm tin.
Để hiểu tại sao Cronje lại nói như vậy, chúng ta cần quay lại bản chất của DeFi. Khi tôi bắt đầu viết về blockchain vào năm 2017, khái niệm “phi tập trung” là linh hồn của cả hệ sinh thái. Một giao thức DeFi thực sự phải đáp ứng ba tiêu chí: phi tập trung (không có điểm kiểm soát duy nhất), không thể thay đổi (smart contract không thể nâng cấp tùy tiện), và không có trung gian (không có bên thứ ba quyết định thay người dùng). Nhưng thực tế ngày nay, hầu hết các giao thức lớn như Aave, MakerDAO, Uniswap đều sử dụng hợp đồng có thể nâng cấp (upgradable proxy). Quyền nâng cấp đó nằm trong tay những người nắm giữ token quản trị. Và theo một nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), 100 địa chỉ hàng đầu kiểm soát hơn 80% tổng nguồn cung token quản trị của bốn giao thức lớn nhất. Điều đó có nghĩa là gì? Nếu 100 người này ngồi lại với nhau, họ có thể bỏ phiếu để thay đổi bất kỳ tham số nào, từ phí giao dịch đến danh sách tài sản thế chấp. Họ chính là những trung gian mà DeFi từng hứa sẽ loại bỏ.
Phân tích kỹ thuật cho thấy một nghịch lý: cơ sở hạ tầng blockchain vẫn minh bạch và có thể kiểm toán, nhưng lớp ứng dụng – nơi diễn ra các quyết định tài chính – đã tái tạo cấu trúc quyền lực giống hệt ngân hàng truyền thống. Cronje gọi đó là “tài chính trên chuỗi” (on-chain finance) – một thuật ngữ hoàn toàn trung lập, không mang tính lý tưởng. Ông nhấn mạnh rằng các trung gian giờ đây là công ty, nhà đầu tư mạo hiểm, ủy ban rủi ro – những thực thể có tên tuổi và địa chỉ rõ ràng. Công nghệ vẫn hoạt động, nhưng “tinh thần” thì đã chết. Tuy nhiên, tôi tin rằng vẫn có những tia sáng trong bóng tối. Cronje thừa nhận rằng “DeFi thực sự vẫn tồn tại trong một số dự án nhỏ”. Đó là những giao thức không có token quản trị, hoặc sử dụng cơ chế đồng thuận không cần tin tưởng (trustless) như các stablecoin thuật toán thuần túy, sàn DEX phi tập trung thực sự (không có sổ lệnh, không có admin key), hay các hợp đồng tài sản tổng hợp với mức độ tin cậy tối thiểu. Nhưng chúng quá nhỏ, quá ít thanh khoản, và không thể cạnh tranh với các “ông lớn” đã hút hết dòng vốn.
Đây là luận điểm phản trực giác mà tôi muốn đưa ra: Việc Cronje lên tiếng không phải là dấu hiệu của sự sụp đổ, mà là một cơ hội để thanh lọc thị trường. Giống như năm 2022, khi Terra sụp đổ, tôi đã mất 40% tài sản kỹ thuật số và tự hỏi liệu mình có đang lãng mạn hóa công nghệ quá mức. Nhưng chính cú sốc đó đã giúp tôi nhận ra rằng niềm tin không thể được mã hóa nếu không có trách nhiệm. Các token quản trị như AAVE, MKR, UNI đang phải đối mặt với một cuộc định giá lại: nếu DAO không còn là “cơ sở hạ tầng phi tập trung” mà chỉ là “công ty cổ phần trên chuỗi”, thì giá trị của chúng sẽ phụ thuộc vào lợi nhuận và cổ tức thực tế, không phải vào câu chuyện lý tưởng. MakerDAO có cơ chế đốt MKR từ phí ổn định (stability fee) – đó là một vòng lặp giá trị thực. Uniswap thì chưa bao giờ bật “công tắc phí” cho UNI – điều đó khiến UNI gần như vô dụng. Aave có stkAAVE với chức năng bảo hiểm, nhưng lợi nhuận từ giao thức không trực tiếp quay lại cho người nắm giữ. Sự khác biệt này cho thấy rằng ngay cả trong cùng một “cái bẫy tập trung”, vẫn có những mô hình kinh tế tốt hơn và xấu hơn.
Thị trường giảm hiện tại đang thử thách lòng kiên nhẫn của tất cả chúng ta. TVL giảm một nửa không chỉ vì giá ETH giảm, mà còn vì dòng vốn ròng rút ra. Các quỹ đầu tư mạo hiểm và cá voi đang dịch chuyển sang các câu chuyện mới như RWA (tài sản thế giới thực), AI + Crypto, hoặc các giao thức tuân thủ quy định. Điều này có nghĩa là “DeFi cũ” đang bị bỏ rơi, nhưng không có nghĩa là toàn bộ ngành công nghiệp này chết. Ngược lại, Cronje có thể vô tình mang lại sự chú ý cho chính hệ sinh thái Sonic mà ông đang xây dựng – nơi ông tuyên bố là “DeFi thực sự” còn sót lại. Nhưng tôi cho rằng sự chú ý đó sẽ không đủ để cứu vãn một hệ thống đã mất đi linh hồn.
Kết thúc bài viết này, tôi không muốn đưa ra một kết luận bi quan. Thay vào đó, tôi muốn đặt một câu hỏi: Liệu chúng ta có thể chấp nhận rằng “trustless” không có nghĩa là “vô tâm”? Công nghệ sẽ không bao giờ tự nó giải quyết được vấn đề quyền lực. Nó chỉ là một công cụ. Và nếu chúng ta không xây dựng các cơ chế kiểm soát thực sự phân tán – không chỉ trên mã nguồn, mà còn trong tâm trí của những người nắm giữ token – thì blockchain sẽ chỉ là một phiên bản nhanh hơn, rẻ hơn của phố Wall. Tôi đã từng mất tiền vì tin vào lý tưởng, nhưng tôi chưa bao giờ mất niềm tin vào khả năng con người có thể tạo ra một hệ thống tốt hơn. Chỉ là con đường đó cần nhiều hơn những câu chuyện đẹp. Nó cần những kiến trúc thực sự phi tập trung, và một cộng đồng sẵn sàng từ bỏ sự tiện lợi để đổi lấy tự do.