Thị trường đi ngang và ảo tưởng Data Availability: Khi 99% Rollup không cần thứ họ đang mua
Gần đây, tôi nhận được một bài phân tích thị trường mà người viết từ chối đưa ra kết luận vì thiếu dữ liệu. Một hành động hiếm hoi trong một ngành đầy rẫy những dự đoán vô căn cứ. Nhưng nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Chúng ta có thực sự hiểu nhu cầu của chính hạ tầng mà mình đang xây dựng?
Trong vòng 7 ngày qua, một giao thức DA mới nổi đã công bố vòng gọi vốn 100 triệu USD từ các quỹ đầu tư hàng đầu, trong khi tổng lượng dữ liệu mà tất cả các rollup trên Ethereum tạo ra mỗi ngày chỉ tương đương vài trăm kilobyte – một con số nhỏ đến mức có thể nén vào một block duy nhất. Đây không phải là tin tức về một sự kiện đơn lẻ; đây là tín hiệu cho thấy toàn bộ ngành đang say ngủ trong một ảo tưởng tập thể.
Hãy để tôi đưa bạn trở lại năm 2017, khi tôi tổ chức chuỗi hội thảo giáo dục về triết lý phi tập trung tại Washington DC. Khi đó, chúng tôi nói về niềm tin và sự tự do. Bây giờ, chúng tôi nói về data availability, về tính khả dụng của dữ liệu – một thứ mà ít người dùng cuối thực sự hiểu, nhưng các quỹ đầu tư lại sẵn sàng chi hàng trăm triệu USD. Có gì đó không ổn.
Data Availability (DA) là khái niệm đảm bảo rằng dữ liệu giao dịch của một rollup được công bố công khai, để bất kỳ ai cũng có thể xác minh trạng thái. Trong mô hình rollup lạc quan, dữ liệu phải được đăng lên Ethereum để có thể thách thức; trong ZK-rollup, dữ liệu nén được đăng lên để tái tạo trạng thái. Về mặt kỹ thuật, DA là xương sống của sự đảm bảo an toàn.
Vấn đề bắt đầu khi các lớp DA chuyên dụng như Celestia, EigenDA, Avail xuất hiện, hứa hẹn giảm chi phí bằng cách tách DA khỏi sự đồng thuận của Ethereum. Câu chuyện rất hấp dẫn: "Ethereum quá đắt, hãy chuyển dữ liệu sang một mạng chuyên dụng rẻ hơn." Các rollup nhỏ, mới ra mắt lập tức nhảy vào để khoe chi phí thấp. Các quỹ đầu tư đổ tiền vào các dự án này như thể họ đang mua cổ phần của một hạ tầng bắt buộc phải có.
Nhưng sự thật là: 99% rollup không tạo đủ dữ liệu để cần DA chuyên dụng. Tôi không nói điều này dựa trên cảm tính. Tôi đã dành nhiều tháng nghiên cứu dữ liệu từ các rollup lớn. Hãy nhìn vào những con số: Giao dịch trung bình trên một rollup điển hình có kích thước khoảng 200-300 byte. Một rollup có 100.000 giao dịch mỗi ngày – con số mơ ước của nhiều dự án – sẽ tạo ra khoảng 30 megabyte dữ liệu mỗi ngày. Nhưng ngay cả trong những ngày cao điểm nhất, các rollup như Arbitrum hay Optimism chỉ tạo ra khoảng 5-10 megabyte dữ liệu calldata mỗi ngày. Trong khi đó, dung lượng calldata của Ethereum khoảng 1 megabyte mỗi block, tức là hơn 14.000 megabyte mỗi ngày. Bạn có thấy sự lãng phí không?
Chúng ta đang xây dựng những đường cao tốc mười làn xe trong khi lượng xe di chuyển chỉ vài chiếc mỗi ngày. Và chi phí? Đăng dữ liệu lên Ethereum calldata tốn khoảng vài trăm USD mỗi megabyte ở mức giá gas bình thường. Một rollup nhỏ với 10.000 giao dịch mỗi ngày sẽ trả chưa đến 1.000 USD mỗi ngày cho việc đăng dữ liệu – một con số nhỏ so với chi phí vận hành và bảo mật. Vậy tại sao họ cần một lớp DA riêng rẻ hơn 10 lần? Liệu họ có thực sự cần tiết kiệm 900 USD mỗi ngày khi họ đã đốt hàng triệu USD cho đội ngũ và marketing?
Trong quá trình tư vấn cho các dự án nhỏ trong bear market 2022, tôi đã chứng kiến một mô tuýp lặp lại: Các đội ngũ rollup ký hợp đồng với các lớp DA bên ngoài chỉ vì câu chuyện marketing, không vì nhu cầu kỹ thuật. Khi tôi hỏi họ: "Bạn đã tính toán chi phí DA chưa?", câu trả lời thường là: "Chúng tôi muốn sẵn sàng cho tương lai." Tương lai – ba năm qua, tương lai vẫn chưa đến.
Hãy nhìn vào lý thuyết. Một rollup sử dụng Ethereum làm DA được bảo đảm bởi sự đồng thuận của Ethereum – một trong những mạng lưới an toàn nhất trên thế giới. Một rollup sử dụng Celestia được bảo đảm bởi sự đồng thuận của Celestia – một mạng lưới mới, ít validator hơn, và về lý thuyết dễ bị tấn công hơn. Đây là một sự đánh đổi: bạn chấp nhận rủi ro bảo mật thấp hơn để đổi lấy chi phí thấp hơn. Nhưng khi chi phí tiết kiệm được là không đáng kể, điều này trở thành một giao dịch tồi. Tôi đồng ý rằng có một sự khác biệt về cơ chế: DA layer chuyên dụng có thể cung cấp xác nhận nhanh hơn, hoặc hỗ trợ dữ liệu lớn hơn. Nhưng có bao nhiêu dự án thực sự cần điều đó? Câu trả lời là rất ít.
Điều này đưa chúng ta đến một câu hỏi lớn hơn: Tại sao thị trường lại đổ tiền vào một thứ không có nhu cầu thực tế? Tôi tin rằng đó là do chúng ta đang ở trong một chu kỳ đi ngang, nơi mọi người đang chờ đợi "câu chuyện lớn tiếp theo". DA – với vẻ ngoài hạ tầng kỹ thuật – dễ dàng trở thành câu chuyện đó. Nó cho phép các nhà đầu tư nói: "Chúng tôi đang đầu tư vào nền tảng của Web3." Nó cho phép các đội ngũ dự án nói: "Chúng tôi đang ở tuyến đầu." Nhưng tôi đã thấy điều này trước đây. Vào năm 2020, khi tôi phát triển khóa học "DeFi cho mọi người", tôi đã chứng kiến sự bùng nổ của các giao thức "YFI clone", nơi mọi người sao chép một ý tưởng mà không cần hiểu nó. Chúng ta đã đốt bao nhiêu vốn vào các sản phẩm không có người dùng? Và bây giờ chúng ta đang làm điều tương tự với hạ tầng.
Tôi không hoàn toàn phủ nhận nhu cầu của DA chuyên dụng. Có một số trường hợp sử dụng hợp lệ: Ví dụ, một rollup hiệu suất cao như dYdX (dù đã chuyển sang appchain) hoặc một game on-chain với hàng triệu người chơi có thể tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ. Hoặc các hệ thống cross-chain, hoặc các ứng dụng cần lưu trữ dữ liệu lịch sử lớn. Trong những trường hợp đó, DA layer chuyên dụng là một giải pháp hợp lý. Nhưng 99% các rollup đang xây dựng hôm nay không nằm trong nhóm đó. Và điều nguy hiểm là, nếu một giao thức DA lớn sụp đổ hoặc bị tấn công, nó sẽ kéo theo toàn bộ các rollup phụ thuộc vào nó – một rủi ro hệ thống mà không ai nói đến. Tôi nhớ lại bài học của các vụ sụp đổ năm 2022: khi một khối xây dựng trên một nền tảng yếu, toàn bộ tòa nhà sẽ sụp đổ.
Khi tôi nói chuyện với cộng đồng blockchain tại Việt Nam – một cộng đồng rất năng động, với nhiều nhà phát triển tài năng – tôi thấy rất nhiều dự án mới đang cân nhắc sử dụng các lớp DA bên ngoài. Lời khuyên của tôi: Hãy tự tính toán. Nếu dữ liệu của bạn mỗi ngày ít hơn 10 megabyte, hãy ở lại Ethereum. Đừng để câu chuyện marketing của người khác quyết định kiến trúc kỹ thuật của bạn. Đồng thời, nếu bạn là nhà đầu tư, hãy đặt câu hỏi: "Lượng dữ liệu thực tế của dự án này là gì?" Nếu họ không thể trả lời bằng số liệu cụ thể, bạn nên suy nghĩ lại. Trong suốt 25 năm làm việc trong ngành, tôi chưa bao giờ thấy một dự án tốt được xây dựng trên sự mơ hồ.
Cuối cùng, tôi tin rằng blockchain không phải là cuộc đua về công nghệ, mà là cuộc đua về niềm tin. Một lớp DA có thể xử lý hàng terabyte dữ liệu mỗi giây thật ấn tượng, nhưng nếu không có ai sử dụng nó, nó chỉ là một cỗ máy đắt tiền. Trong khi đó, một hệ thống đơn giản, an toàn, và minh bạch – như chính Ethereum – vẫn sẽ là nơi mà giá trị thực sự được tạo ra.
Đã đến lúc chúng ta ngừng chạy theo những câu chuyện kỹ thuật và bắt đầu đặt câu hỏi: Điều này có thực sự giải quyết vấn đề cho người dùng không? Liệu chúng ta đang xây dựng một tương lai phi tập trung, hay chỉ đang xây dựng nơi trú ẩn cho vốn đầu tư mạo hiểm? Khi thị trường đi ngang – im lặng và đáng sợ – đó chính là thời điểm để chúng ta nghe thấy tiếng nói của lương tri. Và lương tri nói với tôi rằng: đừng mua những gì bạn không cần, và đừng xây những gì bạn không hiểu.